Азербайжандын билим берүү мекемелеринде хижаб кийүүгө коюлган чектөөлөр коомдогу карама-каршылыктарды күчөтүп, динге ишенген адамдардын айрым бөлүгүнүн радикалдашуусуна алып келиши жана ири саясий жаңжалга айланышы мүмкүн.
Мындай пикирин Кыргызстандык теолог, Мадрид университетинин саясат таануу жана ислам таануу багыттары боюнча илимдин доктору, «Дин, укук жана саясат» аналитикалык борборунун директору Кадыр Маликов Азербайжан бийлигинин аракеттерине, мусулман калкынын нааразылык акцияларына жана болуп жаткан окуяларга тышкы факторлордун мүмкүн болгон таасирине комментарий берип жатып билдирди.
Эксперттин пикиринде, чектөөлөрдүн мүмкүн болгон себептеринин бири — тышкы күчтөрдүн таасири. Анын ичинде Маликовдун баамында, Азербайжанда исламдык иденттүүлүктүн жана диндин коомдогу ролунун алсырашына кызыкдар болгон Израилдин таасири болушу мүмкүн. Аналитиктин пикиринде, айрым мамлекеттерде Израилдин катышуусунун күчөшү ички карама-каршылыктардын курчушу жана коңшу өлкөлөр менен мамилелердин чыңалышы менен коштолушу ыктымал.
«Менимче, бул жерде кандайдыр бир деструктивдүү тышкы таасир бар. Израилдин позициясы күчөгөн мамлекеттерде динге байланышкан иденттүүлүк жана коомдук карама-каршылыктар менен коштолгон жаңжалдар көп кездешерин көрүп жатабыз», — деди Маликов.
Ошол эле учурда эксперт Азербайжан бийлигинин аракеттери жарандардын конституциялык укуктарына, анын ичинде дин тутуу эркиндигине каршы келиши мүмкүн деп эсептейт. Анын айтымында, диний иденттүүлүктү административдик жолдор менен чектөө тескери натыйжага алып келиши мүмкүн. Тактап айтканда, нааразылык маанайын күчөтүп, динге ишенген адамдардын белгилүү бир бөлүгүнүн радикалдашуусуна түрткү бериши ыктымал.
«Саясий исламдын таасирин азайтуунун ордуна, мындай чектөөлөр мусулман калкынын бир бөлүгүнүн радикалдашуусуна алып келиши мүмкүн. Мындан тышкары, бул жагдай Азербайжандын эл аралык аброюна азыртадан эле зыян келтирип жатат», — деп белгиледи теолог.
Европа мамлекеттеринин мүмкүн болгон реакциясы тууралуу сөз кылган Маликов Евробиримдиктин айрым өлкөлөрү диний эркиндиктерди жана адам укуктарын коргоо боюнча билдирүүлөрдү жасашы мүмкүн экенин болжолдоду. Бирок анын пикиринде, мындай реакциянын мүнөзү жана күчү биринчи кезекте конкреттүү мамлекеттердин саясий кызыкчылыктарына жараша болот.
Эксперт буга мисал катары Азербайжан менен мамилеси чыңалган Францияны келтирди. Анын баамында, Париж учурдагы саясий пикир келишпестиктердин алкагында адам укуктарын коргоо маселесин көтөрүп, Баку бийлигинин аракеттерине карата сынчыл позицияны ээлеши мүмкүн.
Маликов Азербайжандагы диний уюмдардын позициясына да өзүнчө көңүл бурду. Анын айтымында, расмий диний түзүмдөрдүн билдирүүлөрү чектөөлөр тууралуу маалымат эл аралык деңгээлде кеңири тарагандан кийин гана жасалган.
«Бул жагдай тууралуу Al Jazeera, араб, мусулман жана европалык маалымат каражаттары кабарлап жатышат. Ошондуктан диний уюмдардын кийинчерээк жасаган билдирүүлөрү да Азербайжан бийлигинин аброюна келтирилген терс таасирди толугу менен жоё албайт деп ойлойм», — деди эксперт.
Түркиянын мүмкүн болгон реакциясына токтолгон Маликовдун пикиринде, президент Режеп Тайип Эрдоган Илхам Алиев менен ачык тирешүүдөн качууга аракет кылат. Теологдун айтымында, Анкара менен Бакунун стратегиялык өнөктөштүгү терең саясий, экономикалык жана маданий негиздерге таянат. Ошондуктан хижабга байланыштуу талаш эки тараптуу мамилелердин мүнөзүн олуттуу өзгөртүшү күмөн.
«Түркия менен Азербайжан көптөгөн багыттар боюнча байланышкан. Алардын “Эки мамлекет — бир улут” деген ураанды колдонушу да бекеринен эмес. Ошондуктан Түркиянын коомчулугунда сын-пикирлер айтылганына карабастан, өлкө жетекчилиги Баку менен кызматташуу багытындагы мурдагы саясатын сактап калат деп ойлойм», — деп белгиледи Маликов.
Ошол эле учурда эксперт болуп жаткан окуялар түрк коомунун белгилүү бир бөлүгүндө туруктуу нааразылыкты жаратышы мүмкүн экенин жокко чыгарбайт. Анын айтымында, терс реакцияны хижаб кийүүгө коюлган чектөөлөр гана эмес, Азербайжандын Жакынкы Чыгыштагы айрым маселелер боюнча саясий позициясы да күчөтүшү мүмкүн.
Ал белгилегендей, өзгөчө тынчсыздандырган жагдайлардын бири — нааразылык кыймылынын мындан ары кеңейүү ыктымалдыгы. Нааразы болгон жарандарга карата күч колдонуу Азербайжандын башка аймактарында да нааразылык акцияларынын жайылышына жана нааразылыктын мүнөзүнүн акырындык менен өзгөрүшүнө алып келиши мүмкүн.
«Нааразылык акцияларын күч менен басуу кыймылдын кеңейишине жана анын диний гана эмес, саясий мүнөзгө да ээ болушуна алып келиши мүмкүн», — деп эскертти эксперт.
Маликов кырдаалды аймактык кеңири контекстте талдап жатып, Казакстан менен окшоштуктарды белгиледи. Ал өлкөдө да буга чейин диний кийимдерди кийүүгө байланыштуу коомдук талаш-тартыштар болгон. Эксперттин пикиринде, мындай жаңжалдар коомдун светтик жана диний көз караштагы бөлүктөргө бөлүнүшүнө шарт түзүп, өлкөнүн ички туруктуулугу үчүн кошумча тобокелдиктерди жаратышы мүмкүн.
Эксперт тышкы таасирдин болжолдуу ролуна кайрадан көңүл буруп, мындай таасир коомдогу ар кандай топтордун ортосундагы пикир келишпестиктерди күчөтүшү мүмкүн экенин белгиледи. Ал болуп жаткан окуяларды диний иденттүүлүк менен светтик саясий көз караштардын ортосундагы кеңири карама-каршылыктын мүмкүн болгон бир көрүнүшү катары карайт.
Сөзүнүн соңунда Кадыр Маликов диний укуктарды чектөө жана динге ишенген адамдарга күч колдонуу коомдогу чыңалууну азайтпастан, тескерисинче, аны күчөтүшү мүмкүн экенин баса белгиледи. Анын пикиринде, мындан аркы кырдаал Азербайжан жетекчилигинин аракеттерине жана калктын диний сезимдерин эске алууга канчалык даяр экенине жараша болот. Эгер бул жагдай эске алынбаса, мектеп формасына байланыштуу жергиликтүү талаш кыйла олуттуу коомдук-саясий тирешүүгө айланып кетиши мүмкүн.