Бул маселе, биринчи кезекте, дүйнөлүк экономиканын дагы бир маанилүү «тар моюнчасына» критикалык деңгээлде көз каранды болгон өлкөлөрдү тынчсыздандырууда.
А сиздер ойлонуп көрдүңүздөр беле, Трамп эмне үчүн бул окуяга мынчалык токтоо мамиле жасап жатат? Буга чейин ал хуситтерди ар кандай жаман сөздөр менен атап келген. Ал тургай аларга ракета да учурган. Бирок азыр хуситтер кысыкты иш жүзүндө көзөмөлгө алып турганына карабастан, анын үстүнө хуситтер Ирандын прокси-күчү болуп саналса да, Трамп «хуситтер Вашингтон менен өздөрү байланышканын», «алар биз менен согушкусу келбей турганын» жана «кемелердин көпчүлүгүн өткөрүп жатканын» айтып, кандайдыр бир бүдөмүк билдирүү жасады. Ошондой эле ал хуситтер аты аталбаган бир өлкөгө нааразы экенин жана бул маселе «жөнгө салынарын» айтты.
Албетте, бул жерде Трамп менен АКШ өздөрү өздөрүнө тузак түзүп алышкан. Энергетикалык кризис оор сокку болот. Ал АКШнын өзүндөгү карыз кризисин да күчөтүп жатат. Белгилүү болгондой, АКШда пайыздык төлөмдөргө жылына дээрлик 1 триллион доллар жумшалат — бул социалдык камсыздоо жана саламаттык сактоо сыяктуу бюджеттин эң ири беренелеринин бири. Бюджеттин тартыштыгы дээрлик 2 триллион долларды түзөт, ал эми 30 жылдык мамлекеттик облигациялардын кирешелүүлүгү 5,3%га, 10 жылдыктарыныкы 5%га чейин өстү.
Күйүүчү майдын баасы инфляция аркылуу карыз көйгөйлөрүн күчөтөт. Аскердик чыгымдар бюджетке кошумча басым жасайт, ошол эле учурда жогорку пайыздык чендер энергетикалык долбоорлордун баасын жогорулатат. Мунун баары биригип, жасалма интеллект компанияларынын карыздары (алар дата-борборлорду куруп жатышат) менен облигациялардын жеткиликтүү капитал үчүн атаандашуусуна алып келет.
Ошол эле учурда мындай жагдайды түшүнүү керек: Британиянын Брексит боюнча акылсыз саясатчылары «Евробиримдикке» зыян келтирүү үчүн чыгып кеткендей эле, АКШнын азыркы аракеттери да стратегиялык жактан алардын геоэкономикалык схемасына туура келет. Ал схема жөнөкөй — Евразиядагы ири соода байланыштарын бузуу.
Элестетип көрөлү: Баб-эль-Мандеб кысыгы аркылуу кеме каттамдары дээрлик толугу менен токтоп калса эмне болот? Белгилүү болгондой, бул үчүн кысыктын өзүн миналоонун деле кереги жок — камсыздандыруу тарифтеринин кескин өсүшүн пайда кылуу жетиштүү.
Баб-эль-Мандеб кысыгынын толук жабылышы Европадан Азияга Кызыл деңиз аркылуу өткөн маршрутту гана иштен чыгарат. Логистикалык маршрут кескин узарып, жүк агымдары Африканы айланып өтөт. Мунун баарын биз 2023-жылдын аягынан бери көрүп келебиз: маршрут болжол менен 12 күнгө узарат, контейнер ташуунун натыйжалуулугу болжол менен 10%га төмөндөйт, анткени ошол эле кемелер бир каттамда көбүрөөк убакыт жүрүүгө аргасыз болушат. Мындан тышкары, күйүүчү май көбүрөөк сарпталат, демек баалар да өсөт.
Жеткирүүлөр толугу менен токтогонго чейин эле кемелердин расписаниелери бузулат:
- Келип жетүү мөөнөттөрү жылдырылат;
- Портторго кирген кемелердин бир бөлүгү каттамдан чыгарылат;
- Альтернативдүү маршруттардагы терминалдар ашыкча жүктөлөт;
- Бош контейнерлердин тартыштыгы башталат;
- Жүктөрдү кайра жүктөөдө кечигүүлөр пайда болот;
- Флоттун жашыруун тартыштыгы жаралат.
Мына ушунун баарын хуситтер деңиз логистикасына жасай алышат.
Трамп болсо бул аралды өзүнүн «морской котиктери» менен басып алып койсо болмок, Ирандын кампаларына сокку уруунун ордуна. Бирок ал андай кылбай жатат… Балким, азырынча гана кылбай жатат.
Батыш ЖМКларынын маалыматына караганда, саудиялыктар Вашингтондон түз сокку урууну суранышкан, бирок Трамп азырынча баш тарткан. Анын ордуна АКШ чалгын маалыматтары жана бутага багыттоо боюнча жардам берүүгө даяр.
Ха! Бул биз Украинадагы согуш театрында көргөн классикалык ыкма. АКШ кырдаалды күчөтүп, андан кийин четке чыгып, сырттан байкоо жүргүзүп жатат.
Жалпысынан алганда, Трамптын мындай жүрүм-турумун ТАСО — «чиккен аут», башкача айтканда, коркуп артка чегинүү катары кароого болот. Бирок азыр карыз рыногу үчүн гана эмес, биринчи кезекте Европа жана Азия үчүн да кызыктуу учур башталууда.
Чийки зат жана АКШнын экономикалык саясаты жөнүндө дагы бир маанилүү нерсени түшүнүү керек.
Дүйнөлүк соода эркин болбой калды. Болду. Дүйнө кымбат, татаал жана тобокелдүү логистика дооруна кирүүдө.
Газ эми өткөөл отун эмес… Эсиңиздердеби, газ көмүр менен мунайдан кайра жаралуучу энергия булактарына өтүүдөгү убактылуу, өткөөл отун деп эсептелчү. Бүгүн газ энергетикалык коопсуздуктун булагына айланды.
Ал эми мунай жөн гана чийки зат болбой калды — ал экономикалык мажбурлоонун жана манипуляциянын куралына айланды.
Мунун баарын Россия жасаган жок (балким, бекер эле жасабай койду), биз болгону аларды эскертип келгенбиз.