Батыш Азия маселелери боюнча эксперт Хусейн Мохаммади Израилдеги шайлоонун жыйынтыктарына жана арабдардын добуш берүүгө катышуусуна токтолуп, басып алынган аймактарда жашаган арабдардын саясий активдүүлүгүн премьер-министр Биньямин Нетаньяху менен улуттук коопсуздук министри Итамар Бен-Гвирдин саясатына байланыштырды.
Эксперттин айтымында, Израилдеги шайлоодо негизги эки саясий блок тең 51ден мандат алды. Бирок эң маанилүү жана таң калыштуу жагдай — араб партияларынын 18 мандатка ээ болушу болду. Бул болуп көрбөгөндөй көрүнүш. Басып алынган аймактарда жашаган палестиналыктар шайлоого мынчалык көп катышып, Кнессеттеги орундардын болжол менен алтыдан бир бөлүгүн алууга жетишти.
Эксперт белгилегендей, палестиналыктардын добуш берүүгө мынчалык активдүү катышуусуна Нетаньяхунун өкмөтүндөгү ашынган оңчул саясатчылар — Итамар Бен-Гвир менен Безалель Смотричтин аракеттери себеп болгон. Анын пикиринде, акыркы төрт жыл ичинде бул саясатчылардын палестиналыктарга карата жүргүзгөн катаал саясаты жана билдирүүлөрү араб коомчулугунда нааразылыкты күчөтүп, жарандарды шайлоого активдүү катышууга түрткөн.
«Палестиналыктардын шайлоого кеңири жана болуп көрбөгөндөй катышуусуна эмне себеп болгонун түшүнүү маанилүү. Менин оюмча, Нетаньяхунун өкмөтүндөгү Бен-Гвир менен Смотрич сыяктуу ашынган оңчул саясатчылардын аракеттери буга олуттуу таасир этти. Алардын палестиналыктарга карата жүргүзгөн саясаты 1948-жылы Израиль түзүлгөндөн кийин анын аймагында калган палестиналыктардын шайлоого жапырт катышуусуна жана добуш берүүнүн жыйынтыгын өзгөртүүгө түрткү берди», — деди эксперт.
Мохаммадинин айтымында, шайлоонун мындай жыйынтыгы Нетаньяху менен Бен-Гвирдин ортосундагы саясий жоопкерчилик маселесин да күн тартибине чыгарган. Ал белгилегендей, Нетаньяху палестиналыктардын шайлоого активдүү катышуусуна жана араб партияларынын 18 мандат алышына Бен-Гвирди жооптуу катары көрсөтүп жаткандай көрүнөт.
Бирок эксперттин пикиринде, бул жерде жоопкерчиликти бир гана Бен-Гвирге жүктөө туура эмес. Мохаммади Нетаньяхунун өзү да акыркы жылдардагы саясий чечимдерди кабыл алууда негизги ролду ойногонун белгилеп, өкмөт жүргүзгөн саясат үчүн премьер-министрдин жоопкерчилигин эске алуу зарылдыгын айтты.
Эксперт ошондой эле палестиналыктардын шайлоого жапырт катышуусу добуштардын бөлүштүрүлүшүнө таасир этип, айрым чакан партиялардын Кнессенге өтүү үчүн зарыл болгон добуш чегине жетпей калышына алып келиши мүмкүн экенин белгиледи. Анын айтымында, мындай партиялардын арасында Бен-Гвир жетектеген саясий күч да болушу ыктымал. Бирок бул жагдайды так баалоо үчүн шайлоонун расмий жыйынтыктарын күтүү зарыл экенин эксперт кыйыр түрдө эске салды.
Мохаммади бул окуяларды кеңири геосаясий өңүттөн кароо керектигин айтып, буга чейинки талдоолорунда да ушундай пикирди билдиргенин белгиледи. Анын айтымында, ал өткөн жылы жана Ирандын Израилге каршы ракеталык чабуулдарынан кийинки талдоолорунда аймактагы саясий процесстер ашынган оңчул күчтөрдүн таасиринин өсүшү менен коштолуп жатканын баса белгилеген.
Анын пикиринде, Ирандын стратегиясынын максаттарынын бири — Израилдеги бийликтин ашынган оңчул саясатчылардын колуна көбүрөөк топтолушуна шарт түзүү жана салыштырмалуу либералдык же технократтык багыттагы саясий күчтөрдүн таасирин азайтуу болгон. Ал Бен-Гвир менен Смотрич сыяктуу саясатчылардын бийликтеги ролунун күчөшү Израилдин ички саясий карама-каршылыктарын тереңдетиши мүмкүн деп эсептейт.
«Бул стратегиянын логикасы боюнча, Израилдеги бийликти Нетаньяху менен Бен-Гвир сыяктуу саясатчылардын колуна топтоо алардын өз аракеттери аркылуу өлкөнүн ички көйгөйлөрүн күчөтүшүнө алып келиши мүмкүн. Бүгүн биз Бен-Гвирдин палестиналыктарга карата жүргүзгөн саясатынын мүмкүн болгон кесепеттеринин бирин көрүп жатабыз», — деди Мохаммади.
Анын айтымында, Бен-Гвир шайлоонун алдында көчөлөрдү кыдырып, жаңы өкмөт түзүлгөн учурда коргоо министри болууну көздөп жатканын билдирген. Ошондой эле ал Газа тилкесин, Батыш жээкти жана Ливанды талкалоого багытталган катаал билдирүүлөрдү жасаган.
Мохаммади белгилегендей, мындай билдирүүлөр жана буга чейинки аракеттер палестиналыктардын нааразылыгын күчөтүп, алардын саясий процесстерге катышуусуна кошумча түрткү берген болушу мүмкүн. Анын пикиринде, палестиналыктар учурдагы кырдаалда өздөрүнүн саясий келечегине таасир этүү максатында шайлоого активдүү катышууну тандашкан.
Эксперт Негев аймагындагы палестиналыктардын шайлоого катышуусу тууралуу маалымат тарагандан кийин Бен-Гвирдин реакциясы да өзгөчө болгонун белгиледи.
Анын айтымында, Бен-Гвир бул көрсөткүчтөргө тынчсыздануу менен жооп берип, үн күчөткүч аркылуу элди шайлоого катышууга үндөгөн. Ал арабдардын добуш берүүгө жапырт катышуусун Израиль мамлекетинин келечегине коркунуч катары көрсөтүүгө аракет кылган.
Мохаммади бул көрүнүштү Израилдин ички саясий карама-каршылыктарынын күчөшүнүн белгиси катары чечмелейт. Анын пикиринде, ашынган оңчул саясатчылардын аракеттери коомдогу бөлүнүүнү тереңдетип, саясий күчтөрдүн ортосундагы тирешүүнү күчөтүшү мүмкүн.
Эксперт сөзүнүн соңунда Израилдин келечегине байланыштуу өзүнүн саясий баасын билдирип, ашынган оңчул күчтөрдүн таасиринин күчөшү өлкөнүн ички туруктуулугуна терс кесепеттерди алып келиши мүмкүн экенин белгиледи. Ал бул жагдайды Сауд Арабиясындагы бийлик системасы менен салыштырып, анын пикиринде, Мухаммед бин Салмандын саясаты да аталган өлкөнүн келечегине байланыштуу олуттуу суроолорду жаратууда.
Мохаммадинин айтымында, Израилде да Бен-Гвир сыяктуу ашынган оңчул саясатчылардын аракеттери өлкөнүн өзүнө каршы иштеп, ички саясий кризистин тереңдешине алып келиши мүмкүн.