Ирандык саясий эксперттин айтымында, Сомалиленддин президенти Абдулрахман Мохамед Абдуллахи Аронун Израилдин бул аймакта аскердик база жайгаштырышы мүмкүн экенин билдириши жана Би-Би-Си жарыялаган спутниктен тартылган сүрөттөрдө Бербера аэропорту менен портунда бир нече жылдан бери курулуш иштери жүрүп жатканы көрсөтүлүшү аймактагы деңиз коопсуздугу боюнча жаңы суроолорду жаратты.
Сомалиленд – Кызыл деңиздин алтын ачкычы
Эл аралык деңгээлде расмий тааныла элек Сомалиленд Кызыл деңиздин түштүк кире беришинде жана Баб-эль-Мандеб кысыгына жакын жайгашкан. Ушундай стратегиялык жайгашуусу аны эл аралык оюнчулар үчүн маанилүү геосаясий аймакка айландырууда.
Белгилей кетсек, Сомалиленддин президенти Абдулрахман Мохамед Абдуллахинин билдирүүсү менен катар Бириккен Араб Эмираттары да Бербера портун ири инвестициялар аркылуу кеңейтүүнү улантып жатат. Бул болсо Сомалиленд үчүн атаандаштык бир өлкөнүн кызыкчылыгы менен гана чектелбестен, “деңиз дарбазаларын” көзөмөлдөө күрөшүнүн бир бөлүгүнө айланып жатканын көрсөтөт.
Спутник сүрөттөрү эмнени көрсөтөт?
Би-Би-Синин маалыматына ылайык, Бербера аэропорту менен портунда курулуш жана казуу иштери бир нече жылдан бери токтобой уланууда.
Анда төмөнкү өзгөрүүлөр байкалат:
- порттун инфраструктурасы (пирстер, кампалар жана кирүүчү жолдор) үзгүлтүксүз кеңейтилүүдө;
- аэропорттун учуу-конуу тилкеси узартылып, оор аскердик учактарды кабыл алууга ылайыкташтырылып жатышы мүмкүн.
Сомалиленддин президентинин билдирүүсү менен бул спутниктик сүрөттөрдүн бир мезгилге туура келиши Сомалиленддин борбору Харгейса менен Израилдин ортосунда коомдук пикирди даярдоо боюнча алдын ала координация болушу мүмкүн деген божомолдор бар.
Мындай база кандай стратегиялык мааниге ээ болушу мүмкүн?
Ормуз жана Баб-эль-Мандеб кысыктарын айланып өтүү: Израиль Сомалиленддин жээгине чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болсо, кризис учурунда Суэц каналына көз карандылыгын азайта турган маанилүү деңиз жолдорунун жанында алдыңкы базага ээ болот.
Деңиздеги мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүү. Бул база Израилдин деңиз күчтөрү үчүн логистикалык борбор болуп, операциялардын географиясын Индия океанына чейин кеңейтүүгө жардам бериши мүмкүн.
Ири державалардын атаандаштыгы: Израилдин коңшу аймактагы мүмкүн болгон катышуусу Кызыл деңиздеги геосаясий атаандаштыкка жаңы оюнчунун кошулушун билдирет.
Тарыхый салыштыруу жана мүмкүн болгон сценарийлер
Бул кырдаал XIX кылымда Британия, Франция жана Осмон империясынын Кызыл деңиз порттору үчүн болгон атаандаштыгын эске салат. Бирок бүгүнкү күндө бул күрөштө мурдагы империялардын ордун аймактык жана дүйнөлүк оюнчулар ээлеп жатат.
Мүмкүн болгон сценарий (60%): Израиль алгач жеке коопсуздук компаниялары аркылуу расмий эмес логистикалык объект түзүп, дипломатиялык каршылыкты азайтууга аракет кылышы мүмкүн.
Шок сценарийи (20%): Сомалинин борбордук өкмөтү, Араб лигасы же жергиликтүү куралдуу топтор кескин каршылык көрсөтсө, бул Африка мүйүзүндөгү чыңалуунун күчөшүнө алып келиши мүмкүн.
Сомалиленд
Британдык Сомалиленд 1884-жылдан 1960-жылга чейин болгон. 1960-жылдары Африкада деколонизация процесси күч алган маалда Сомалиленд өзүнүн көз карандысыздыгын жарыялаган жана бул кадамды Лондон колдогон. Бирок бир нече ай өткөндөн кийин Сомалиленд Африканын Мүйүзүндөгү мурда Италиянын колониясы болгон аймактарды да камтыган чоң Сомали мамлекетинин курамына кирген.
1988-жылы өлкөдө жарандык согуш башталып, анын кесепетинен мамлекет иш жүзүндө бир нече өз алдынча башкарылган аймактарга бөлүнүп кеткен. Алардын бири Сомалиленд болгон.
Сомалиленд 1991-жылы бир тараптуу түрдө көз карандысыздыгын жарыялаган. Ошондон бери шайланган өкмөт өзүн суверендүү, көз карандысыз мамлекет катары таанытууга аракет кылып келет. Бирок бүгүнкү күнгө чейин Израилден башка эч бир өлкө же эл аралык уюм аны расмий тааный элек — дүйнөлүк коомчулук Сомалилендди Сомалинин курамындагы аймак катары эсептейт.
Израилдин Сомалилендди расмий таанышы
2025-жылдын декабрында Израилдин премьер-министри Биньямин Нетаньяху Сомалилендди көз карандысыз жана суверендүү мамлекет катары тааныган. Нетаньяху, тышкы иштер министри Гидеон Саар жана Сомалиленддин лидери Абдулрахман Мухаммед Абдуллахи өз ара таануу тууралуу биргелешкен документке кол коюшкан. Муну менен Израил Сомалиден бөлүнүп чыккан Сомалилендди көз карандысыз мамлекет катары расмий түрдө тааныган алгачкы өлкө болду.
Нетаньяху бул кадамды АКШнын президенти Дональд Трамптын демилгеси менен түзүлгөн “Авраам келишимдеринин” рухундагы чечим деп атап, Израиль Сомалиленд менен айыл чарба, саламаттык сактоо, технология жана экономика тармактарында кызматташууну дароо баштай турганын билдирген.
Бул кадамдан кийин Израилдин “Israel Hayom” гезити Сомалиленддин лидери Абдулрахман Мухаммед Абдуллахи октябрь айында жашыруун сүйлөшүүлөрдүн алкагында оккупацияланган аймактарга барып, Иерусалимде Израилдин тышкы иштер министри Гидеон Саар менен жолукканын ачыкка чыгарды.
Сомалинин эл аралык таанылган президенти Хамза Абди Барре Израилдин бул кадамын өз өлкөсүнүн эгемендүүлүгүнө атайылап кол салуу деп атаган.