Ирандык экс-дипломат жана саясий маселелер боюнча эксперт Мохсен Пак Айн KHAMENEI.IR агенттигине берген пикиринде Израилдин акыркы жылдардагы абалына баа берип, анын бир нече фронтто катары менен ийгиликсиздиктерге кабылганын белгиледи. Эксперттин айтымында, бул кризис аскердик гана эмес, саясий, экономикалык, социалдык, чалгындоо жана эл аралык багыттарды да камтууда.
Анын айтымында, Израилдин премьер-министри Биньямин Нетаньяху БУУнун Башкы Ассамблеясында сөз сүйлөп жаткан учурда 77 өлкөнүн өкүлдөрүнүн жыйын залынан чыгып кетиши — Израилдин эл аралык аренадагы абалы начарлап баратканынын дагы бир белгиси болду.
Нетаньяху бул эл аралык ийгиликсиздикке болгон ачуусун жашырууга, сөзүн улантууга жана өз саясатынын ийгиликтери тууралуу чындыкка дал келбеген билдирүүлөрдү жасоого аракет кылганы менен, фактылар таптакыр башка көрүнүштү көрсөтүп турат.
Учурда Израиль өзү түзүлгөндөн берки тарыхындагы эң оор мезгилди башынан өткөрүп жатат.
1. Аскердик багыт
Иранга каршы агрессия башталгандан кийин Израилдин удаа-удаа жеңилүүлөргө учураганы талашсыз. Бул кагылышууда Ирандын Куралдуу күчтөрү ар түрдүү ракеталарды, кыйратуучу учкучсуз аппараттарды жана кибер мүмкүнчүлүктөрдү колдонду. Натыйжада режимдин «Темир купол» деп аталган абадан коргонуу системасы натыйжасыз абалга келди.
Иран ошондой эле өлкөнүн стратегиялык мааниге ээ инфраструктуралык объектилерине сокку урду. Алардын катарына электр станциялары, мунайды кайра иштетүүчү заводдор, өнөр жай объектилери, илимий-изилдөө мекемелери, өзөктүк долбоорлор, ошондой эле аба, деңиз, темир жол жана автомобиль каттамдарын камтыган транспорттук жана байланыш тармактары кирет.
Ирандын коргонуу мүмкүнчүлүктөрү Израилдин чабуул коюу потенциалына да олуттуу сокку урду. Иран күчтөрү F-35 үлгүсүндөгү согуштук учактарды атып түшүрүп, учкучсуз аппараттарды жана чакан учкучсуз учуучу каражаттарды кармап же жок кылышты. Мындан тышкары, Ирандын күчтөрү израилдик чалгындоо тармактарын аныктап, алардын мүчөлөрүн кармап, айрымдарын жок кылуу аркылуу өлкөнүн чабуулдук мүмкүнчүлүктөрүн дагы алсыратты.
2. Социалдык багыт
Оккупацияланган аймактардын тургундарынын көпчүлүгү коопсуздук жана бакубат жашоо камсыз кылынат деген шарт менен көчүп келишкен. Бирок алар узак убакыт бою баш калкалоочу жайларда жашоого аргасыз болушту, атүгүл коңшу өлкөлөргө кургактык же деңиз аркылуу чыгып кетүү мүмкүнчүлүгүнөн да ажырашты.
Ошол эле учурда Израилдин басып алынган аймактардагы араб тектүү калкка карата жүргүзгөн расисттик чаралары да акыркы эки жылда барган сайын ачык көрүнүп калды. Буга чейин мындай маалыматтар көбүнчө жалпыга маалымдоо каражаттарында цензурага алынчу.
Кырдаал ушунчалык күчөдү, натыйжада укук коргоочу уюмдар жана Amnesty International израилдик режимде системалуу апартеид саясаты бар экенин моюнга алышты.
Учурдагы далилдер Израилдин ички жана тышкы көйгөйлөрү, Палестина элинин уланып жаткан каршылыгы жана күрөшү, ошондой эле режимдин расисттик саясатынын дүйнө коомчулугуна барган сайын ачык болуп жатышы анын алсырашын тездетип жаткан негизги факторлордун катарында экенин көрсөтүп турат.
3. Саясий жана институционалдык багыт
Human Rights Watch сыяктуу Батыштагы укук коргоочу уюмдардын басып алынган аймактарда апартеид институционалдык мүнөзгө ээ болгонун таануусу Израиль менен Түштүк Африкадагы мурдагы апартеид режиминин тагдыры окшош экенин көрсөтүп турган маанилүү белги болуп саналат.
Басып алынган аймактардагы апартеид режими Түштүк Африкадагы расисттер басып өткөн жол менен бара жатканына шек жок. Палестина элинин күрөшү жана туруктуулугу Каршылык көрсөтүү огунун колдоосу менен сионизмдин кыйрашын мүмкүн кылат. Кандай гана коомдун туруктуулугун баалоодо эң маанилүү көрсөткүчтөрдүн бири — анын саясий партияларынын абалы. Израилдик режимдеги саясий партиялардын жана уюмдардын азыркы абалы коомдун ичинен ыдырап бара жатканын көрсөтүүдө.
Учурда «Израил — биздин үйүбүз» («Yisrael Beiteinu») партиясы — анын жактоочуларынын басымдуу бөлүгүн орус тектүү калк түзөт — жана режимдеги сефард еврейлеринин өкүлү болгон салттуу диний саясий партия «Шас» Израилдеги саясий партиялардын канчалык бөлүнүп-жарылып, туруксуз болуп калганын көрсөтүп турган эң ачык мисалдардын катарына кирет.
4. Эл аралык багыт
Израилдин Иранга, Палестинага, Сирияга жана Ливанга каршы эл аралык укуктун бардык нормаларын, ошондой эле Бириккен Улуттар Уюмунун жана Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттиктин уставдык жоболорун бузуу менен жүргүзгөн мыйзамсыз агрессиясы дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрү жана эл аралык уюмдар тарабынан катуу каршылыкка жана айыптоого дуушар болду.
Ал тургай режимдин негизги союздаштарынын бири болгон АКШ да эл аралык аренада кыйла обочолонгон абалга туш болду. Дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрү Иран Израилге каршы эч кандай аскердик аракет баштабаганын жана басып алынган аймактарды көздөй бир да ок атпаганын так түшүнүштү. Демек, израилдик режимдин өз аракеттерин «алдын ала коргонуу» катары түшүндүрүүгө жасаган аракети юридикалык негизге ээ болгон эмес жана эл аралык коомчулук тарабынан кабыл алынган жок.
5. Экономикалык багыт
Палестиналык ХАМАС кыймылынын Израилге каршы «Аль-Акса бороону» операциясы жана Ирандын соккуларынан Израилдин жеңилүүсү өлкөнүн экономикалык түзүмдөрүнө орду толгус зыян келтирди. Бул жараян экономикалык инфраструктуранын талкаланышы менен дагы күчөдү.
Израиль жетекчилиги журналисттердин жана телеоператорлордун жабыркаган объектилерге кирүүсүнө жол бербөөгө аракет кылганы менен, жарыяланган чектелүү маалыматтардын өзү эле режимдин ансыз да алсыраган экономикалык түзүмүнө оор жана орду толгус сокку урулганын көрсөтүүдө. Бул маалыматтар өлкөнүн экономикасы кыйроого учураганын көрсөтүп турат.
Экономикалык туруксуздук режимдин өнүгүүсүнө да терс таасирин тийгизди. Бүгүнкү күнгө карата келтирилген экономикалык зыян, анын ичинде газ кениндеги өнүктүрүү иштеринин убактылуу токтотулушунан улам болгон чыгымдар, 6 миллиард доллардан ашат деп бааланууда. Мындан тышкары, Израилге жаңы инвестициялардын тартылышы жана туристтердин келиши да олуттуу кыйынчылыктарга туш болду.
6. Психологиялык багыт
Израилдин Газадагы геноцидине жана Палестина, Ливан жана Йемен элдерине каршы жасаган кылмыштарына байланыштуу дүйнөлүк коомдук пикир режимге каршы бурулган. Ошондуктан Ирандын Куралдуу күчтөрү Израилге оор соккуларды урганда, дүйнөлүк коомчулуктун бир бөлүгү муну кубаныч менен кабыл алып, режимдин жеңилүүлөрүн кубаттады. Ал эми ХАМАС кыймылынын «Аль-Акса бороону» операциясы израилдик режимдин күчү жана үстөмдүгү тууралуу түзүлгөн мифти талкалады.
Израиль 1948-жылы түзүлгөндөн бери араб мамлекеттери менен болгон көптөгөн кагылышууларда жана согуштарда жеңишке жетишип, кийин Палестинанын куралдуу топторуна каршы күрөшүп келип, өзүн жеңилгис күч катары көрсөтүп келген. Эми бул образ талкаланды жана аны толугу менен кайра калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгү өтө аз. Йом-Киппур согушунан (1973-жылдагы Кыямат күн согушу) бери режим буга чейин эч качан кеминде 1 700 адамдык жоготууга учураган эмес.
7. Чалгындоо багыты
Израилдин 2023-жылдын 7-октябрындагы ири масштабдагы «Аль-Акса бороону» операциясынын башталганын алдын ала аныктай албаганы, ошондой эле Иран менен болгон согушта күтүүсүз ири соккуга кабылышы режимдин саясий жетекчилиги үчүн гана эмес, АКШнын Борбордук чалгындоо башкармалыгы (CIA) жана башка Батыштын чалгындоо кызматтары үчүн да олуттуу чалгындоо ийгиликсиздиги болду.
8. Тышкы саясат багыты
Израилдин алдына койгон эки негизги максаты — «аймактагы артыкчылыктуу күчкө жана мүмкүнчүлүктөргө жетүү» жана «коңшу өлкөлөр менен тынчтык орнотуу» — учурда толугу менен ишке ашпай турган максаттарга айланды. Ал тургай «дүйнөлүк державалар менен союздаштык» деген таяныч да Россиянын колдоосунун жоктугунан улам алсырады.
«Аль-Акса бороону» операциясынын негизги курмандыктарынын бири «Авраам келишимдери» болду. Израиль менен араб мамлекеттеринин, өзгөчө Сауд Аравиясынын ортосунда мамилелерди нормалдаштыруу боюнча сүйлөшүүлөр токтотулду. Ошол эле учурда израилдик режимдин кылмыштары Израиль менен ислам өлкөлөрүнүн ортосундагы чыңалууну басаңдатууга дээрлик эч кандай мүмкүнчүлүк калтырган жок. Атүгүл Тель-Авив менен дипломатиялык мамиле түзгөн Бахрейн жана Бириккен Араб Эмираттары да Израилдин Газадагы чабуулдарын күчөтүшүнө каршы эскертүүлөрдү жасашты.
Израилдин Иранга жана башка араб өлкөлөрүнө жасаган агрессиясы Израиль менен Россиянын ортосундагы мамилелерге да терс таасирин тийгизди. Эки өлкөнүн байланыштары сапаттык жактан өзгөрүп, жакындашуудан алыстоого карай багыт алды.
9. Калыптанып жаткан дүйнөлүк тартип
Дүйнө көп уюлдуу күчтөр системасына карай бара жаткандай көрүнөт. АКШ дагы эле олуттуу күчкө ээ болгону менен, мурдагыдай дүйнөлүк үстөмдүккө жана абсолюттук артыкчылыкка ээ эмес. Бул операциялардын ишке ашырылышы жана израилдик режимдин өз тарыхындагы эң ашынган өкмөт бийликте турган учурда маскаралыкка учурашы Нетаньяху бийликте кала турган болсо, басып алынган аймактардын тургундарын олуттуу кыйынчылыктар күтүп турганын көрсөтүүдө.
Автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.