Ирандын президенти Масуд Пезешкиан Бишкекте өтүп жаткан Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) саммитинде сүйлөп жатып, уюмдун өз алдынчалыгын бекемдөө жана бир катар мамлекеттердин агрессивдүү аракеттерине биргелешип каршы туруу аркылуу анын мүчөлөрүнүн коопсуздугун күчөтүү зарылдыгын билдирди.
Сөзүнүн башында ал Кыргызстандын президенти Садыр Жапаровго жолугушууну уюштурганы жана Кыргызстандын ШКУга төрагалык кылган мезгилдеги ишмердиги үчүн ыраазычылык билдирип, ошондой эле Кыргызстанды 2027–2028-жылдарга БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөсү болуп шайланышы менен куттуктады.
Иран тараптын пикиринде, ШКУнун жыйырма жылдан ашуун убакыттагы өнүгүүсүнүн негизги жыйынтыгы — коопсуздук тирешүүгө эмес, эгемендүүлүктү урматтоого, ички иштерге кийлигишпөөгө жана мамлекеттердин кызматташтыгына негизделген ишеним мейкиндигин түзүү болуп саналат.
Пезешкиан акыркы жылдары коркунучтардын мүнөзү олуттуу өзгөргөнүн белгиледи. Терроризм жана экстремизм менен катар транс улуттук кылмыштуулук, баңгизат аткезчилиги, киберчабуулдар жана жаңы технологиялык тобокелдиктер пайда болду.
Акыркы мезгилде геосаясий атаандаштык, санкциялык басым жана экономиканы менен технологияларды саясий инструмент катары колдонуу практикасы да күчөдү.
Анын баамында, мындай тенденция өнүгүп келе жаткан мамлекеттер үчүн өзгөчө кооптуу. Анткени ал эл аралык укуктун принциптерин акырындык менен солгундатып, айрым өлкөлөрдүн тышкы күч борборлорунун чечимдеринен көз карандылыгын күчөтүүдө.
Тегеран согушту эске салып, эл аралык укукту урматтоону талап кылды
Ирандын президенти сөзүнүн өзүнчө бөлүгүн Жакынкы Чыгыштагы окуяларга жана акыркы эки жылдагы куралдуу жаңжалдарга арнады.
Ал 2025-жылдын 13-июнунда башталган Израилдин Иранга жасаган соккуларын жана 2026-жылдын 28-февралында башталган АКШ-Израиль масштабдуу операциясын эске салды. Анын биринчи күнүндө Ирандын Жогорку лидери аятолла Али Хаменеи жана өлкөнүн аскердик-саясий жетекчилигинин бир катар жогорку даражалуу өкүлдөрү каза болгон.
Пезешкиан бул аракеттерди Ислам Республикасынын эгемендүүлүгүн жана күч колдонбоо принцибин бузуу катары баалады.
Израилдин 2025-жылдын 13-июнунда операция баштаганы жана Али Хаменеинин 2026-жылдын 28-февралында АКШ менен Израилдин биргелешкен соккуларынын натыйжасында каза болгону эл аралык булактар тарабынан бир нече жолу маалымдалган.
Билдирүүдө Минабдагы трагедияга өзгөчө орун берилди. 28-февралда АКШнын ракеталык соккусунун натыйжасында ондогон балдар жана кызматкерлер каза болгон мектеп талкаланган.
Пезешкиандын айтымында, мындай адамгерчиликсиз аракеттер аскердик күч колдонуу дипломатиянын жана эл аралык жөнгө салуу механизмдеринин ордун баскан учурда кырдаалдын канчалык кооптуу болуп каларын көрсөтөт.
Ирандын президенти ошондой эле Пакистан менен Катардын ортомчулугу астында андан кийинки сүйлөшүүлөр өткөнүн эске салды.
Консультациялардын жыйынтыгында Исламабад меморандуму түзүлүп, ал 2026-жылдын июнь айында макулдашылган. Документ согуштук аракеттерди токтотууну жана сүйлөшүү процессин улантууну караган.
Пезешкиан Тегеран өз ара милдеттенмелер сакталган шартта жетишилген макулдашууларды аткарууга даяр экенин билдирди. Анын айтымында, эгер Вашингтон өзүнө алган милдеттенмелерине кайтып келсе, Иран да өз милдеттенмелерин дароо аткарат.
Меморандумдун түзүлгөнү жана Пакистан менен Катардын ортомчулук ролу буга чейин Иран Ислам Республикасынын Улуттук коопсуздук боюнча Жогорку кеңешинин билдирүүлөрүндө да айтылган.
ШКУ банкынан бирдиктүү энергетикалык мейкиндикке чейин
Экономика тууралуу сөз кылып жатып, Пезешкиан коопсуздукту өнүгүүдөн бөлүп кароого мүмкүн эмес экенин баса белгиледи. Ошондуктан, Тегерандын пикиринде, ШКУ соода, логистика жана каржылык инфраструктура маселелерине көбүрөөк көңүл бурушу керек.
Ал негизги багыттардын катарында улуттук валюталар менен эсептешүүлөрдү көбөйтүүнү, биргелешкен каржылоо механизмдерин түзүүнү жана ШКУнун өзүнүн банкын түзүү идеясын алдыга жылдырууну атады.
Иранда мындай система өз ара сооданын тышкы каржы инструменттерине болгон көз карандылыгын азайтып, уюмга мүчө мамлекеттердин экономикалык байланыштарын санкцияларга жана эл аралык кризистерге туруктуураак кылат деп эсептешет.
Экинчи багыт катары Тегеран соода жана инвестицияларды камсыздандырууну сунуштоодо.
Бул Шанхай кызматташтык уюмунун алкагында экспорттук жана инвестициялык камсыздандыруу механизмин түзүүнү билдирет. Ал уюмга мүчө мамлекеттердин рынокторунда иш алып барган компаниялар үчүн тобокелдиктерди азайтууга багытталмак.
Үчүнчү демилге энергетика тармагына — «ШКУнун энергетикалык консорциумун» түзүүгө байланыштуу.
Тегеран буга чейин тиешелүү меморандумдун жана уставдын долбоорун иштеп чыккан. Анын максаты — ири энергетикалык өндүрүүчүлөрдүн, транзиттик мамлекеттердин жана энергия керектөөчүлөрдүн мүмкүнчүлүктөрүн бирдиктүү кызматташтык системасына бириктирүү.
Ирандын дагы бир демилгеси — ШКУнун Коопсуздук боюнча стратегиялык изилдөөлөр борборун түзүү.
Ал терроризм, киберкоркунучтар жана транс улуттук кылмыштуулук сыяктуу жаңы коркунучтарды талдап, ошондой эле мүчө мамлекеттер үчүн эксперттик сунуштарды даярдоо менен алектениши мүмкүн.
Муну менен катар ТегеранШКУнун Парламенттик ассамблеясын түзүүнү сунуштап жатат. Мындай формат мыйзам чыгаруучу органдардын ортосунда туруктуу диалог түзүүгө жана уюмга мүчө мамлекеттердин мыйзамдык базаларын жакындаштырууну тездетүүгө мүмкүнчүлүк бермек.
Парламенттик формат идеясы буга чейин да Ирандын ШКУнун механизмдерин реформалоо боюнча сунуштарынын арасында айтылып келген.
Сөзүнүн жыйынтыгында Пезешкиан көп тараптуу дүйнөнүн келечеги мамлекеттердин саясий декларациялар менен гана чектелбестен, өз алдынча кызматташтык механизмдерин түзө алуу жөндөмүнө жараша болорун билдирди.
Ислам Республикасы Иран үчүн ШКУ акырындык менен негизинен консультациялык аянтчадан коопсуздукту камсыз кылууга, биргелешкен долбоорлорду каржылоого, транспорттук коридорлорду өнүктүрүүгө жана Евразиянын өз алдынча энергетикалык архитектурасын калыптандырууга жөндөмдүү уюмга айланышы керек.
Тегерандын пикиринде, дал ушул практикалык интеграция дүйнөлүк тартип тез өзгөрүп жаткан шартта уюмдун таасирин дагы да күчөтө алат.
