АКШнын Иранга каршы абадан жана ракета аркылуу жасаган соккуларына жооп катары Иран Кувейттеги америкалык аскер базаларына каршы сокку уруп, АКШнын стратегиялык мааниге ээ болгон радарларынын бирин жок кылды.
Кувейттеги Ахмад аль-Жабер авиабазасында жайгашкан AN/FPS-117 радарынын жок кылынышынан кийин мындай суроо жаралат: эмне үчүн бул радарлар ушунчалык маанилүү?
Бул радардын стратегиялык мааниси аймактагы акыркы окуяларда айкын көрүндү. 2026-жылдын март жана июль айларындагы чабуулдарда Ирандын учкучсуз аппараттары Сауд Арабиясы менен Кувейттеги авиабазаларда жайгашкан кеминде эки ушундай радарды жок кылууга жетишкен. Аскердик адистердин пикиринде, бул узак аралыктагы радарлардын иштен чыгышы АКШнын аймактагы абадан коргонуу тармагында чоң «сокур аймактын» пайда болушуна алып келет жана коргонуу системаларынын реакция кылуу убактысын олуттуу кыскартат. Анткени бул радарлар абадан коргонуу командачылыгына негизги аныктоо деңгээлинде өтө маанилүү маалыматтарды берет.
AN/FPS-117 — бул Lockheed Martin компаниясы тарабынан иштелип чыккан үч өлчөмдүү (аралык, бийиктик жана азимут) жана узак аралыктагы аба байкоо радиолокациялык системасы. Ал L-диапазонундагы (1215–1400 МГц) жыштыкта иштейт жана активдүү фазаланган антенна тору (AESA) технологиясын колдонуп, бир эле учурда бир нече бутаны жогорку тактык менен көзөмөлдөй алат.
Бул радардын аныктоо аралыгы 370–460 км.ге чейин жетет жана ал 30 км бийиктикке чейинки буталарды аныктай алат. Анын негизги артыкчылыктарынын бири — электр энергиясын аз сарпташы жана аз сандагы кызматкерлер менен иштей алышы. Ошондуктан ал алыскы аймактарга жайгаштырууга ылайыктуу.
Бул система алгач 1980-жылдары АКШ менен Канададагы эскирген DEW радарларын алмаштыруу үчүн Seek Igloo долбоорунун алкагында иштелип чыккан. Бүгүнкү күндө бул радар НАТО өлкөлөрүндө жана АКШнын көптөгөн союздаш мамлекеттеринде, анын ичинде Перс булуңундагы өлкөлөрдө абадан келүүчү коркунучтар — согуштук учактар, ракеталар жана учкучсуз аппараттар тууралуу эрте эскертүү үчүн стандарттык жабдуу катары колдонулат.
Бул маалыматтардан улам аталган радардын АКШ үчүн ракета жана дрон коркунучтарына каршы күрөшүүдөгү мааниси айкын көрүнөт. Бирок анын ролу жөн гана эрте эскертүү менен эле чектелбейт. Бул радарлар абадан келүүчү коркунучтарды биринчи болуп аныктоо менен бирге аба мейкиндигин көзөмөлдөйт, буталарды үч өлчөмдө аныктайт жана классификациялайт. Башкача айтканда, алар АКШнын абадан коргонуу системасынын «көзү» болуп саналат. Алар чабуулду алыстан байкап эле тим болбостон, анын түрүн аныктап, ракета системаларына бутаны так көрсөтүп беришет.
Бирок алардын жок кылынышынын эң негизги мааниси — башкаруу жана көзөмөлдөө (C2) системасына так координаттарды берүү мүмкүнчүлүгүнүн жоголушунда. Бул маалыматтардын негизинде ракеталарды багыттоочу радарлар асмандын кайсы бөлүгүн карашы керек экенин жана ракета кайсы багытта учушу зарыл экенин аныкташат.
Ар бир жолу антенна толук айланып чыкканда, AN/FPS-117 радары абадагы бутанын үч өлчөмдүү координаттарын эсептейт: аралыкты (50 метрге чейинки тактык менен), азимутту (0,18 градуска чейинки тактык менен), ошондой эле бутанын радиалдык ылдамдыгын аныктайт. Андан кийин бул маалыматтарды дүйнөлүк координаттарга (кеңдик, узундук жана бийиктик) айландырып, Link-16 тактикалык байланыш системасы аркылуу Ар аба операцияларын башкаруу борборуна ар 2–6 секунд сайын жөнөтүп турат.
Бул борбордо башкаруу жана көзөмөлдөөчү программалык камсыздоо бир нече радардан келген маалыматтарды бириктирип, бутанын келечектеги траекториясын эсептеп чыгат жана ракета кармоочу радарлар (мисалы, Patriot) үчүн так багыттоо терезесин түзөт. Натыйжада алар бүтүндөй асманды сканерлөөгө убакыт коротпой, болжолдонгон чекитке гана көңүл бурушат. Ошол эле учурда системанын борбордук компьютери баллистикалык теңдемелерди чечип, бутанын келечектеги жайгашуусун алдын ала эсептеп чыгып, тиешелүү маалыматты ракетага жөнөтөт.
Ошентип, AN/FPS-117 радары өзү бутаны түздөн-түз атып түшүрбөсө да, ракетага каршы коргонуу системаларын тез жана так багыттоодо чечүүчү ролду ойнойт. Ал эң так координаттарды камсыздап бергендиктен, анын жок кылынышы америкалык ракетага каршы коргонуу тармагынын бардык элементтерин координациялап турган алыскы «көздүн» жоголушун билдирет.