Оглавление
Казакстан Адамдык өнүгүү индексинин (HDI) дүйнөлүк рейтингинде 60-орунду ээлеп, адамдык өнүгүү деңгээли өтө жогору болгон өлкөлөрдүн катарына кирди. Бул тууралуу Kazinform агенттиги ranking.kz сайтына шилтеме берип маалымдады.
Адамдык өнүгүү индекси жарандардын бакубат жашоосунун бир нече негизги көрсөткүчтөрүн бириктирген жана өлкөлөрдүн жетишкендиктерин салыштырууга мүмкүндүк берген эң маанилүү эл аралык көрсөткүчтөрдүн бири болуп эсептелет.
Адамдык өнүгүү индекси (Human Development Index, HDI) — бул Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү программасы (ПРООН) тарабынан иштелип чыккан комплекстүү көрсөткүч. Ал үч негизги багытты камтыйт:
- узак жана сергек өмүр сүрүү;
- билим алууга жеткиликтүүлүк;
- татыктуу экономикалык жашоо деңгээли.
Бул көрсөткүч адамдардын жашоо сапатын, узак өмүр сүрүүсүн жана өзүн-өзү өнүктүрүү мүмкүнчүлүктөрүн комплекстүү баалоого шарт түзөт.
Индекс төмөнкү көрсөткүчтөрдүн негизинде эсептелет:
- төрөлгөндө күтүлгөн өмүр узактыгы;
- күтүлгөн жана орточо окуу мөөнөтү;
- сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн паритети (СЖП) боюнча калктын жан башына туура келген дүң улуттук киреше (ДУЛ).
Индекстин мааниси 0дөн 1ге чейин өзгөрөт. HDI көрсөткүчүнө жараша өлкөлөр төрт топко бөлүнөт:
- 0,800 жана андан жогору — өтө жогорку деңгээл;
- 0,700–0,799 — жогорку деңгээл;
- 0,550–0,699 — орточо деңгээл;
- 0,550дөн төмөн — төмөн деңгээл.
Казакстан адамдык өнүгүү деңгээли эң жогору өлкөлөрдүн катарына кирет.
Казакстан КМШ жана Борбор Азияда биринчи орунда
2025-жылдагы баяндамага ылайык (2023-жылдын маалыматтарынын негизинде), Казакстан 193 өлкө жана аймактын арасында 60-орунду ээледи. Өлкөнүн HDI көрсөткүчү 0,837 болуп, бул өтө жогорку деңгээлге туура келет.
Бул КМШ жана Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичиндеги эң жакшы жыйынтык болуп саналат.
Андан кийинки орундарда:
- Россия — 0,832 (64-орун);
- Беларусь — 0,824 (65-орун);
- Армения — 0,811 (69-орун).
Бул төрт өлкөнүн баары адамдык өнүгүү деңгээли өтө жогору мамлекеттердин катарына кирет.
Казакстанда өмүр узактыгы жана билим берүү көрсөткүчтөрү жогорулады
Казакстанда күтүлгөн өмүр узактыгы 74,4 жашка жетти. Ушундай эле көрсөткүч Беларусь өлкөсүндө катталган, ал эми Россияда бул көрсөткүч 73,2 жашты түздү.
Казакстанда күтүлгөн окуу мөөнөтү 14 жыл, ал эми орточо окуу мөөнөтү 12,5 жыл болду.
Казакстандын билим берүү системасы дүйнөлүк рейтингдерде да жогорку көрсөткүчтөрдү көрсөтүүдө. Маселен, QS Best Student Cities 2027 рейтингинде өлкөнүн эки ири шаары өз орундарын жакшыртты:
- Алматы — 78-орунга (13 орунга жогорулады);
- Астана — 119-орунга (8 орунга жогорулады).
Бул Казакстандын Борбор Азиядагы студенттер үчүн эң жагымдуу өлкө экенин дагы бир жолу тастыктады. Адистер күчтүү университеттерди жана жогорку билимдин жеткиликтүүлүгүн негизги артыкчылыктар катары белгилешет.
Улуттук киреше боюнча көрсөткүч
Сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн паритети боюнча Казакстандын жан башына эсептелген дүң улуттук кирешеси 30,9 миң АКШ долларынан ашты.
Салыштыруу үчүн:
- Россия — 39,2 миң доллар;
- Беларусь — 26,7 миң доллар;
- Армения — 20,2 миң доллар.
Казакстандын көрсөткүчү дүйнөлүк жана аймактык орточо деңгээлден жогору
2023-жылы дүйнө боюнча HDIнин орточо көрсөткүчү 0,756 болсо, Казакстан кирген Европа жана Борбор Азия макроаймагында бул көрсөткүч 0,818 болгон.
Казакстандын көрсөткүчү:
- дүйнөлүк орточо деңгээлден 0,081 пунктка;
- аймактык орточо көрсөткүчтөн 0,019 пунктка жогору болду.
Акыркы 30 жылдан берки өсүш
1990–2023-жылдар аралыгында Казакстандын адамдык өнүгүү индекси 0,148 пунктка, башкача айтканда 21,5 пайызга өстү.
Ошол эле мезгилде:
- Европа жана Борбор Азия боюнча орточо көрсөткүч 0,144 пунктка;
- дүйнөлүк көрсөткүч 0,148 пунктка жогорулады.
Казакстан баштапкы деңгээли жогору болгонуна карабастан, убакыт өткөн сайын аймактагы лидерлигин дагы бекемдей алды.
COVID-19 пандемиясынын учурунда индекс бир аз төмөндөп, 2021-жылы 0,816 болгон. Бирок 2022-жылы 0,831ге, ал эми 2023-жылы рекорддук 0,837ге чейин өсүп, пандемияга чейинки деңгээлден да ашып түштү.
Буга чейин Казакстан Социалдык прогресс индексинде (Social Progress Index) дүйнөнүн 171 өлкөсүнүн ичинен 61-орунду ээлеп, 70,85 упай топтогону да кабарланган.