Меккеде өз ара коргонуу боюнча жаңы пакт үч тараптуу келишимдин алкагынан чыгып кетиши мүмкүн. Анткени АКШнын ишенимдүүлүгүнө байланыштуу кооптонуулар жана Израилдин аймактагы амбициялары мусулмандар жашаган мамлекеттердин ортосунда тыгыз кызматташтыкты күчөтүү чакырыктарын күчөтүүдө.
Түркия, Сауд Арабиясы жана Пакистан тышкы агрессияны ооздуктоону күчөтүү максатында «Меккедеги өз ара коргонуу жөнүндө келишим» деп аталган «коргонуу пактына» кол коюшту. Үч өлкө бул пакт «кандайдыр бир конкреттүү өлкөгө каршы багытталбаганын» жана анын максаты «жамааттык ооздуктоону» күчөтүү экенин билдиришти. Түркия ошондой эле бул пактка кол коюуну тынчтыкты жана туруктуулукту орнотууга багытталган аймактык өнөктөштүктүн формасы катары баалап, Мекке пактына мүчөлүк анын НАТОго мүчөлүгүн алмаштырбай турганын баса белгиледи.
Бул пакт жана Ирандын ага карата мүмкүн болуучу мамилеси тууралуу сөз болгондо, төмөнкү жагдайларды белгилеп кетүү маанилүү.
Бул үч өлкө келишимди ар кандай себептерден улам түздү.
1. Пакистан ядролук держава катары Индия менен атаандаштыкты өзүнүн тышкы саясатынын эң маанилүү багыты деп эсептейт. Ошондуктан ал бул келишимди Нью-Дели менен тирешүүдө Исламабаддын позициясын бекемдөө үчүн пайдаланат. Иран менен АКШнын мамилелеринде ортомчулук кылуу аркылуу аймактагы позициясын бекемдеген Пакистан Сауд Арабиясы жана Түркия менен үч тараптуу альянска кошулуу аркылуу ислам дүйнөсүндөгү жана аймактагы геосаясий салмагын жогорулатууну көздөйт.
Түндүк Атлантикалык келишим уюмунун (НАТО) мүчөсү болгон Түркия Мекке келишими НАТОну алмаштырбай турганын билдиргени менен, ага кол коюу аркылуу НАТОнун ичиндеги позициясын бекемдеп, Атлантикадагы союздаштарына болгон көз карандылыгын азайтууга аракет кылат. Түркия Батыштын коопсуздук түзүмдөрү анын коопсуздук жаатындагы муктаждыктарын канааттандыра албайт деп эсептейт жана Мекке келишимин аймактык коопсуздуктагы өз ролун күчөтүү үчүн кошумча рычаг катары пайдаланат.
Йемендеги «Ансарулла» кыймылын өзүнүн коопсуздугуна эң олуттуу коркунуч деп эсептеген Сауд Арабиясы да Мекке пактына кошулуунун негизги себеби Йеменди ооздуктоо жана Баб-эль-Мандеб кысыгындагы деңиз блокадасын бузуу деп эсептейт. Ошол эле учурда Эр-Рияд Иран Сауд Арабиясынын аймагындагы америкалык объектилерге кол салган учурда Түркия менен Пакистандын катышуусун Иранды ооздуктоо үчүн пайдаланууга болот деп үмүттөнөт.
2. АКШ менен Израилдин Иранга каршы агрессиясы жана алардын Иран Ислам Республикасына карата максаттарына жетише албаганы, бул ачык-айкын аскердик жеңилүү катары кабыл алынган, араб өлкөлөрүн, өзгөчө Сауд Арабиясын, коопсуздукту камсыз кылуу боюнча өз мамилелерин кайра карап чыгууга жана АКШга болгон көз карандылыгын азайтууга мажбур кылды.
Чындыгында, АКШдан курал-жарак жана аскердик техника сатып алууга сарпталган жүздөгөн миллиард доллар бул өлкө Перс булуңунда коопсуздукту камсыз кылуу үчүн зарыл болгон потенциалга гана ээ болбостон, арабдардын кызыкчылыктарын эмес, Израилдин кызыкчылыктарын колдоону артык көрөрүн да көрсөттү.
Сирияда ийгиликсиздикке учурап, «Голани» авиабазасынан ажыраган Түркия АКШ менен тирешүүдө негизги жеңилүүчү тарап катары аталып, Вашингтондун ишениминен ажырады.
АКШ менен Индиянын стратегиялык мамилелеринен кабардар болгон Пакистан да Түркия жана Сауд Арабиясы сыяктуу эле коопсуздук маселелеринде АКШга болгон көз карандылыкты азайтуунун жолу катары Мекке пактына кошулууну карайт.
Демек, эгер Мекке пакты кандайдыр бир биргелешкен коопсуздук механизмин түзүүгө жасалган алгачкы кадам болсо, анда аны оң кадам катары баалоого болот.
3. Мекке пактын израилдик режимдин экспансионизмине каршы багытталган аймактык альянстын бир түрү катары да кароого болот.
Нетаньяхунун «Улуу Израилди» түзүүгө жасаган акыркы аракеттери жана араб өлкөлөрүнө, анын ичинде Ливанга, Сирияга жана Иорданияга карата коркутуулары, ошондой эле ХАМАСтын лидерлерин жок кылуу максатында Катарга жасалган террордук чабуул аймактагы өлкөлөрдү олуттуу тынчсыздандырды.
Экинчи жагынан, Израилдин Газа секторун аннексиялоого жана Батыш жээктин жашоочуларына, өзгөчө калктуу конуштарды курууну улантуу аркылуу, басым көрсөтүүгө жасаган аракеттери ислам өлкөлөрүнүн Израилге каршы кандайдыр бир альянс түзүүгө умтулуусун күчөттү.
Мекке пактына кол койгон өлкөлөрдүн ичинен Израилге каршы эң күчтүү позицияны Пакистан ээлейт. Көптөгөн өзгөрүүлөргө карабастан, Түркия акыркы айларда Израилдин олуттуу каршылаштарынын катарына кирүүдө.
Сауд Арабиясы да Израиль менен мамилелерди нормалдаштыруудан алыстап, оккупацияланган аймактарда эки мамлекет түзүү идеясын жана борбору Аль-Кудс болгон көз карандысыз Палестина мамлекетин колдоду.
Мекке пактынын катышуучуларынын Израилге каршы позициясынын күчөшү башка араб жана мусулман өлкөлөрүнүн да ушундай коалицияларды түзүүгө же Мекке келишимине кошулууга кызыгуусун арттырышы мүмкүн.
4. Ислам революциясы жеңишке жеткенден кийин Иран Ислам Республикасы чет мамлекеттердин катышуусуз жалпы аймактык коопсуздукту камсыз кылуу идеясын колдоп келген жана бул маанилүү максатты ишке ашыруу үчүн аталган өлкөлөр менен кызматташууга дайыма умтулуп келген.
Акыркы айларда аймактагы өлкөлөрдүн лидерлери — жашыруун же ачык түрдө — Америка Кошмо Штаттарына мындан ары ишенүүгө болбой турганын жана аймакта жайгашкан көптөгөн америкалык аскердик базалардын курулушу менен тейлөөсүн кабыл алган өлкөлөрдүн өздөрү каржылаганы менен, алар аймактык коопсуздукту камсыз кылуу үчүн эмес, Израилдин кызыкчылыктарын камсыз кылуу үчүн колдонулуп жатканын моюнга алышты.
Демек, эгер мусулман үч өлкөнүн коргонуу пакты Ирандын жалпы аймактык коопсуздукту камсыз кылуу жөнүндөгү идеясын ишке ашырууга жасалган алгачкы кадам болсо, бул позитивдүү кадам катары бааланат.
АКШ жана Израиль менен күрөштө өзүнүн өзгөчө күчүн көрсөтүп, чет мамлекеттердин катышуусуз аймактык тартипти түзүүдөгү чынчылдыгын далилдеп жаткан Иран өзүнүн салыштырмалуу артыкчылыктуу абалын пайдаланып, мүмкүн болгон коркунучту мүмкүнчүлүккө айландыра алат жана активдүү дипломатиянын жардамы менен ислам өлкөлөрүнүн коргонуу пактын түзүүдө өзүнүн ролун аткара алат.
Иран Ислам Республикасы ар дайым ислам биримдигинин желегин көтөрүп келген жана коңшу өлкөлөр менен согуш ачпай, аларга каршы согуш баштоону көздөбөстөн, коңшу мамлекеттер менен тыгыз мамилелерди колдоп келген.
Ирандын Пакистан жана Түркия менен жакшы мамилелери бар, ошондой эле Сауд Арабиясы менен мамилелердин жакшырышын кубаттайт.
Албетте, Ирандын аймактагы АКШнын аскердик базаларына жасаган чабуулдары коңшу мамлекеттерге карата кастыкты билдирбейт.
Бул жагдайлар тынчтыкты жана туруктуулукту орнотууга багытталган аймактык альянс түзүү үчүн абдан жакшы мүмкүнчүлүк түздү. Эгер коңшу өлкөлөр бул мүмкүнчүлүктөн пайдалана алса, анда аймакты жаркын келечек күтөт.
Мохсен Пакеейн