Россиянын президенти Владимир Путин Бишкекте өткөн Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) саммитинде сүйлөп жатып, Бириккен Улуттар Уюму (БУУ) калыптанып жаткан көп полярдуу эл аралык мамилелер системасында борбордук ордун сактап калышы керектигин, ошол эле учурда анын түзүмдөрүн жаңы саясий жана экономикалык реалдуулуктарга ылайыкташтыруу зарылдыгын билдирди.
Россиянын лидери БУУнун Коопсуздук Кеңешинде Глобалдык Түштүк жана Чыгыш өлкөлөрүнүн өкүлчүлүгүн кеңейтүүнү жактап, ШКУ жаңы дүйнөлүк түзүлүштүн таасирдүү борборлорунун бирине айланганын белгиледи.
Урматтуу кесиптештер!
Мындай форматтагы жолугушууларыбыз жакшы салтка айланып баратат. Менин оюмча, бул дүйнөлүк коомчулуктун Шанхай кызматташтык уюмунун көп кырдуу ишмердигине болгон көңүлүнүн өсүп жатканын дагы бир ирет ырастайт.
Биз ачык-айкын жана өз ара пайдалуу кызматташууга даярбыз, бири-бирибиздин кызыкчылыктарыбызды, баалуулуктарыбызды, маданиятыбызды жана салттарыбызды урматтайбыз. Өз ара аракеттенүүбүздүн негизин тең укуктуулук, өз ара урматтоо жана өз ара пайдалуулук принциптери түзөт.
Кыргызстандын төрагалыгы тарабынан сунушталган бүгүнкү жолугушуунун темасын — адилеттүү дүйнөлүк тартиптин негизги элементи катары Бириккен Улуттар Уюмунун ролун жана ШКУ+ мамлекеттеринин эл аралык мамилелердин көп полярдуу системасын калыптандырууга кошкон салымын — өтө актуалдуу деп эсептейм.
Албетте, келечекте да БУУ дүйнөлүк иштерде борбордук ролду ээлеши керек.
Эске салсам, өткөн жылы Бириккен Улуттар Уюму өзүнүн 80 жылдыгын белгиледи. Ал Экинчи дүйнөлүк согуш аяктагандан кийин түзүлгөн. Ал согушта нацизм жана милитаризм эбегейсиз адам курмандыктарынын эсебинен талкаланган.
Бүгүн, 1-сентябрда, дал ушул күнү — 1939-жылы — ошол каргашалуу согуш башталганын эске албай кое албайбыз.
Согуш аяктагандан кийин мамлекеттер биригип, кызыкчылыктардын тең салмагын таап, мамлекеттер аралык мамилелердин негизги эрежелери боюнча макулдашууга жетише алышкан. Бул принциптер БУУнун Уставында өзүнүн толук жыйындысында, бүтүндүгүндө жана өз ара байланышы менен бекитилген.
Ошондон бери Бириккен Улуттар Уюму диалог, дипломатия жана эл аралык кызматташтык үчүн уникалдуу аянтча катары кызмат кылып келет.
Албетте, жашоо бир орунда турбайт. БУУнун ишмердигиндеги бардык нерсе бизди канааттандыра бербейт. Кыязы, бул уюм түзүлгөн учурдан тартып эле ушундай болгон.
КМШ өлкөлөрүндөгү кесиптештерим Андрей Андреевич Громыкону жакшы эстешет. Ал көп жылдар бою Советтер Союзунун эл аралык аренадагы өкүлү болгон. Батышта аны көп учурда «мистер Нет» деп аташкан, анткени ал БУУнун Коопсуздук Кеңешиндеги вето укугун активдүү пайдаланып, СССРдин, ошондой эле ошол мезгилде эркиндик жана көз карандысыздык үчүн күрөшүп жаткан Африка, Латын Америкасы жана Азия мамлекеттеринин кызыкчылыктарын коргогон.
Ошого карабастан, Бириккен Улуттар Уюмунун потенциалы, менин түшүнүгүмдө, али толук түгөнө элек.
Анын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн кошумча күч-аракет жумшоо, ошондой эле БУУнун түзүмдөрүндө, биринчи кезекте Коопсуздук Кеңешинде, Глобалдык Түштүк жана Чыгыш мамлекеттеринин өкүлчүлүгүн кеңейтүү маанилүү.
Жалпысынан эл аралык институттарды бүгүн дүйнөлүк саясатта жана экономикада болуп жаткан фундаменталдуу өзгөрүүлөргө ылайыкташтыруу зарыл.
Кеп чындап адилеттүү жана көп полярдуу жаңы дүйнөлүк тартипти калыптандыруу жөнүндө болуп жатат.
Бул процесс объективдүү жана, ачык айтканда, кайтарылгыс мүнөзгө ээ. Барган сайын көп мамлекеттер өз тагдырын өз алдынча аныктоого, мыйзамдуу улуттук кызыкчылыктарын бекем коргоого жана эл аралык иштерге активдүү катышууга умтулууда.
Мындай шартта БУУнун бириктирүүчү жана жаратуучу ролуна суроо-талап өзгөчө жогору. Дүйнөлүк уюм ар түрдүү мамлекеттердин кызыкчылыктарын макулдаштыруунун башкы механизми катары өз функциясын сактап калышы керек.
Ал дал ушул максатта түзүлгөн.
БУУ бир мамлекеттин же мамлекеттердин чектелүү тобунун кызыкчылыктарын илгерилетүүнүн куралына айланбашы керек жана айлана албайт. Дагы бир жолу кайталайм: ал кызыкчылыктарды макулдаштыруунун борбордук механизми бойдон калууга тийиш.
Анткени бүгүнкү күндө дүйнөдө мындай масштабдагы башка универсалдуу механизм жөн гана жок.
БУУнун Уставы мындан ары да эл аралык укуктун негизги булагы бойдон калууга тийиш.
Ошол эле учурда калыптанып жаткан көп полярдуу дүйнөнүн архитектурасына Бириккен Улуттар Уюму менен катар Азияда, Африкада жана Латын Америкасында пайда болуп, олуттуу салмакка ээ болгон жаңы көп тараптуу жана аймактык түзүмдөр барган сайын табигый түрдө кошулуп жаткандыгы түшүнүктүү.
Мындай түзүмдөрдүн бири, албетте, Шанхай кызматташтык уюму болуп саналат.
Бүгүнкү күндө ШКУ эбегейсиз демографиялык, экономикалык, өнөр жай жана ресурстук потенциалга ээ мамлекеттерди бириктирет. Анын эл аралык процесстерге тийгизген таасири объективдүү түрдө өсүүдө.
Ошол эле учурда биздин уюм азыркы эл аралык институттарга өзүн каршы койбойт. Тескерисинче, ар түрдүү аймактардын жана мамлекеттердин кызыкчылыктарын кыйла тең салмактуу эске алууга көмөктөшүү менен аларды толуктай алат.
Мындай механизмдерди өнүктүрүү көп полярдуу дүйнөнүн логикасына толук жооп берет деп ишенем. Бул — чечимдер мамлекеттердин тар чөйрөсү тарабынан эмес, кеңири диалогдун жана өз ара урматтоонун негизинде кабыл алынган дүйнө.
Бүгүнкү ШКУ+ форматындагы жолугушуу бул жерде өкүлчүлүгү бар бардык мамлекеттердин ортосундагы достук байланыштарды мындан ары да бекемдөөгө жана ар түрдүү багыттар боюнча өз ара аракеттенүүнү активдештирүүгө өбөлгө түзөт деп үмүттөнөм.