Меккеге хуситтер тарабынан жасалган делген чабуулдун айланасында маалыматтык өнөктүктүн белгилери байкалууда. Бул өнөктүк Сауд Арабиясы менен Йемендеги хуситтердин ортосундагы жаңжалдын алкагынан чыгып, кеңири диний-саясий мүнөзгө ээ болууга аракет кылып жатат. Эр-Рияд дрон окуясына байланыштуу маалыматтык себепти пайдаланып, мусулман мамлекеттеринин колдоосуна ээ болууга жана исламдын ыйык жайларынын өзгөчө статусун «Ансар Аллах» кыймылына карата эл аралык басымды күчөтүү үчүн колдонууга аракеттенүүдө.
Бул саясат Борбор Азиянын түрк тилдүү аймактарына да таасир этиши мүмкүн. Мындай пикирин «Eurasia Today» маалымат агенттигине эл аралык саясат боюнча эксперт Алексей Фомин билдирди.
Эксперттин айтымында, Меккега атылды делген учкучсуз аппаратка байланыштуу окуядан кийинки Эр-Рияддын аракеттеринен анын стратегиясы кыйла ачык көрүнүп турат. Сауд Арабиясы хуситтер менен болгон жаңжалды кадимки аскердик-саясий тирешүүнүн алкагынан чыгарып, аны ислам дүйнөсүнүн башкы ыйык жайларын коргоо маселеси катары көрсөтүүгө умтулууда.
Сауд Арабиясынын аскердик жетекчилиги Меккеге чабуул жасоо аракети миллиондогон мусулмандардын диний сезимдерине атайылап тийүүгө багытталган кадам болгонун билдирсе, Тышкы иштер министрлиги эл аралык коомчулукту мындай аракеттерге каршы чыгууга расмий чакырды.
Фоминдин айтымында, маселени ушундай өңүттө коюу Эр-Риядга бир эле учурда бир нече милдетти чечүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Биринчиси — мусулман коомдук пикиринде хуситтердин легитимсиздигин андан ары жогорулатуу;
Экинчиси — Мекке жана Медина жайгашкан мамлекет катары Сауд Арабиясы менен мүмкүн болушунча кеңири эл аралык тилектештикти калыптандыруу;
Үчүнчүсү — союздаштардан кошумча саясий, техникалык жана келечекте аскердик колдоо алуу. Ошондой эле бул конструкцияда хуситтер Иран менен барган сайын тыгыз байланыштырылып, Йемендеги жаңжал аймактык коопсуздукка карата кеңири масштабдагы коркунучтун бир бөлүгү катары көрсөтүлүшү мүмкүн.
Саясат таануучунун пикиринде, бул маалыматтык күн тартибин андан ары жайылтуунун каналдарынын бири Түркия болушу мүмкүн. Анкара Меккеге жасалды делген чабуулду расмий айыптап, Сауд Арабиясы менен тилектештигин билдирди жана мындай аракеттерди токтотуу зарылдыгын белгиледи.
Түркия Республикасы ошол эле учурда Азербайжанда жана Борбор Азия мамлекеттеринде олуттуу саясий, маалыматтык жана гуманитардык таасирге ээ. Түрк мамлекеттеринин уюму бул өлкөлөрдүн ортосундагы үзгүлтүксүз өз ара аракеттенүү үчүн кошумча аянтча түзүүдө.
Фомин диний фактор Эр-Рияддын маалыматтык таасир көрсөтүү инструменти болуп калышы мүмкүн экенин белгилейт. Кеп жаңжалга катышууга түз чакырыктар жөнүндө эмес, Мекке менен Мединени коргоо темасы аркылуу коомчулуктун хуситтерге карата белгилүү бир мамилесин калыптандыруу жөнүндө болушу мүмкүн.
Бул үчүн эл аралык ислам конференциялары, кадыр-барктуу аалымдар менен муфтийлердин билдирүүлөрү, диний маалымат каражаттары, социалдык тармактар жана жалпы исламдык тилектештик риторикасы колдонулушу ыктымал.
Мындай эл аралык реакциянын белгилери азыр эле көрүнө баштады. Ислам Кызматташтык Уюмунун Адам укуктары боюнча көз карандысыз туруктуу комиссиясы Меккеге карата мүмкүн болуучу аскердик коркунуч Сауд Арабиясына гана эмес, дүйнө жүзүндөгү эки миллиарддан ашуун мусулмандын руханий коопсуздугуна тиешелүү экенин билдирди.
Эл аралык Ислам Фикх академиясы да ислам аалымдарынын Сауд Арабиясы менен тилектештигин билдирди.
Борбор Азияда Меккеге жасалды делген чабуулга байланыштуу алгачкы көрүнүктүү мамлекеттик реакция Өзбекстандан болду. Ташкент Меккеге чабуул жасоо аракетин айыптап, ыйык жайларга, карапайым калкка жана инфраструктурага коркунуч жараткан ар кандай аракеттерге жол берилбестигин белгиледи жана Сауд Арабиясы менен тилектештигин билдирди.
Ошол эле учурда Өзбекстан тарап сабырдуулукка жана жаңжалдын мындан ары жайылышына жол бербөөгө чакырды. Бирок бул диний жетекчиликтин эмес, светтик бийликтин реакциясы болду.
Фоминдин пикиринде, Түркиянын реакциясын эске алганда, түрк тилдүү өлкөлөр Сауд Арабиясынын андан аркы маалыматтык таасири үчүн өзгөчө кызыкчылык жаратышы мүмкүн. Бул жерде бир нече фактор кесилишет: Түркиянын таасири, бир катар мамлекеттердин Түрк мамлекеттер уюмуна мүчөлүгү, араб монархиялары менен тыгыз байланыштар, ислам темасына болгон кызыгуунун өсүшү жана мусулман калкынын көптүгү.
Ошондуктан ыйык жайларга мүмкүн болуучу коркунуч темасы мамлекеттик түзүмдөргө да, диний авторитеттерге да, түздөн-түз коомдук пикирге да бир убакта кайрылууга мүмкүнчүлүк берет.
Ошол эле учурда Борбор Азиядагы диний чөйрөгө таасир көрсөтүүнүн бирдиктүү механизми калыптанды деп айтууга азырынча эрте. Кыргызстанда, Казакстанда, Тажикстанда жана Түркмөнстанда Меккенин жанындагы окуяга байланыштуу диний башкармалыктардын масштабдуу реакциясы коомдук мейкиндикте байкалган жок. Фомин муну принципиалдуу жагдай деп эсептейт. Борбор Азиянын диний чөйрөсү тышкы саясий жаңжалдарды ички диний күн тартибине алып кирүүгө салттуу түрдө этият мамиле кылат.
Ислам ыйык жерлеринин айланасындагы ар кандай эмоционалдык мобилизация суннит-шиит мамилелеринин сезимтал маселесине тийип, аймактык өкмөттөр тескерисинче качууга аракет кылган чыңалууну жаратышы мүмкүн. Натыйжада дрон окуясы Эр-Рияд үчүн хуситтер менен болгон согуштагы өзүнчө эпизоддон алда канча чоң мааниге ээ болуп калууда. Сауд Арабиясы аны эл аралык колдоону мобилизациялоо жана жаңжалдын диний өңүтүн күчөтүү үчүн колдонууга аракет кылып жатат.
Эгер Эр-Рияд Меккеге сокку урууга аракет жасалды деген окуяны колдонуу менен өзүнүн жакынкы союздаштарынан реалдуу саясий жана аскердик колдоо алууга жетише алса, кийинки этапта Жакынкы Чыгыштан тышкары, анын ичинде Борбор Азиянын түрк тилдүү мамлекеттеринде да мусулман коомчулугунун пикирине активдүү таасир этүү аракети күчөшү мүмкүн.
Бул жагдайда дрон окуясы маалыматтык себеп гана экенин эске алуу керек. Эч бир акыл-эси жайында мусулман исламдын Меккедеги ыйык жайларына зыян келтире турган аракеттерге атайылап жол бербейт.
Эр-Рияд хуситтер менен жалгыз күрөшүүдө кыйналып жатат. Сауд Арабиясы 2014-жылы Араб коалициясынын курамында «Ансар Аллах» кыймылына (хуситтер) каршы күрөштө да ийгиликке жете алган эмес. Эми алар дээрлик толугу менен өз алдынча согушууга аргасыз. Андан тышкары, акыркы окуялар көрсөткөндөй, хуситтер согуш талаасында демилгени колго алып жатышат. Союздаштардан да үмүт аз.
Сауд Арабиясы Жакынкы Чыгыштагы АКШнын негизги союздаштарынын бири болгонуна карабастан, Америка жардам көрсөтүүгө шашылбай жатат. Сауд Арабиясы, Түркия жана Пакистандын ортосунда үч тараптуу коргонуу келишими бар. Дал ушул келишимдин алкагында Түркия жардам көрсөтүүгө макул экенин билдирген, бирок Пакистан унчукпай турат. Ушуга байланыштуу Эр-Рияд дүйнөлүк коомчулуктун көбүрөөк өкүлдөрүн өз тарабына тартуу үчүн ар кандай маалыматтык себептерди колдонууда. Бирок азырынча бул аракет анчейин натыйжа бере элек.