31-августтан 1-сентябрга чейин Бишкекте өтө турган ШКУнун (Шанхай кызматташтык уюму) 26-саммити уюмдун 25 жылдыгына туш келет. Анда 20дан ашык өлкөнүн лидерлери көз карандысыз төлөм системасын жана Өнүктүрүү банкын ишке киргизүү боюнча практикалык кадамдарды талкуулай турганы күтүлүүдө.
Саммиттин дагы бир маанилүү милдети — Иран боюнча бирдиктүү позицияны иштеп чыгуу. АКШ менен Израилдин Жакынкы Чыгыштагы аракеттерин уюм айыпташы мүмкүн болгон жыйынтыктоочу Бишкек декларациясындагы билдирүүлөрдүн канчалык катуу болору да кызыгуу жаратууда.
Бишкекке кимдер келет?
«ШКУга 25 жыл: туруктуу тынчтыкка, өнүгүүгө жана гүлдөп-өсүүгө бирге карай» деген ураан алдында Бишкекте 31-августтан 1-сентябрга чейин өтө турган саммитке 20дан ашык өлкөнүн лидерлери — ШКУнун 10 толук кандуу мүчөсү жана уюмдун өнөктөш мамлекеттеринин өкүлдөрү чогулат.
Атап айтканда, өз катышуусун Орусиянын президенти Владимир Путин, Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпин, Индиянын премьер-министри Нарендра Моди, Ирандын президенти Масуд Пезешкиан жана Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган тастыкташкан.
Дүйнөлүк лидерлерге БУУнун башкы катчысы Антониу Гутерриш да кошулууну пландап жатат.
ШКУнун масштабы
27 мамлекет, анын ичинде 10 мүчө өлкө жана 17 өнөктөш мамлекет;
3,5 миллиард адам;
Евразия аймагынын 65%;
30 триллион доллар — жалпы ички дүң өнүм;
1 триллион доллар — ички соода жүгүртүү;
409 миллиард доллар — Орусиянын ШКУ өлкөлөрү менен болгон товар жүгүртүүсү.
Жолугушуунун күн тартибинде эмне бар?
Бишкек саммити өткөн жылы Кытайдын Тяньцзин шаарында өткөн ШКУ лидерлеринин жолугушуусунун логикалык уландысы болот. Ал жолугушууда уюмду кеңири масштабда реформалоо башталганын КМШ өлкөлөрү институтунун Евразиялык интеграция жана ШКУну өнүктүрүү бөлүмүнүн башчысы Владимир Евсеев белгилейт.
Анын айтымында, Бишкектеги күн тартиби бир жыл мурда жарыяланган чечимдерди жана демилгелерди иш жүзүндө жүзөгө ашырууга негизинен багытталат:
ШКУнун Өнүктүрүү банкын жана көз карандысыз төлөм системасын түзүү;
уюмга кошулуу жол-жобосун жөнөкөйлөтүү;
ШКУнун коопсуздук борборлорунун системасын ишке киргизүү.
Бишкек саммитинин маанилүү милдеттеринин бири — Ирандын айланасындагы кырдаал боюнча бирдиктүү позицияны иштеп чыгуу жана АКШ менен Израилдин саясатын жана аракеттерин айыптоо, дейт РАНдын Дүйнөлүк экономика жана эл аралык мамилелер институтунун Борбордук Азия секторунун башчысы Станислав Притчин. Анын айтымында, ШКУ ушул кезге чейин өзүнүн толук кандуу мүчөсүнө каршы түздөн-түз агрессия болгонуна карабастан, бул маселе боюнча уюм катары расмий позициясын билдире элек.
Саммиттин жыйынтыктоочу документи — Бишкек декларациясынын тексти Орусия менен Кытайдын уюмдагы таасиринин көрсөткүчү болот деп эсептейт Владимир Евсеев. Тегеран АКШ менен Израилдин саясатын катуу айыптоону талап кылууда. Эгер Орусия менен Кытай буга каршы болбосо, ШКУнун башка мамлекеттери Батыштын кысымына сезимтал (Борбордук Азия өлкөлөрү, Индия). Ошондуктан алар тең салмактуулукту сактоого аргасыз болуп, Вашингтондун реакциясын жаратышы мүмкүн болгон формулировкаларды жумшартууга аракет кылышы мүмкүн.
ШКУнун өз төлөм системасын жана Өнүктүрүү банкын түзүүгө эмне тоскоол болууда?
Тяньцзинь декларациясында ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү жана уюмдун көз карандысыз төлөм системасын калыптандыруу боюнча чечимдер камтылган. Өткөн бир жыл ичинде мүчө өлкөлөрдүн каржы министрлери бул демилгелер боюнча бир нече жолу консультация өткөрүштү. Бишкекте аларды ишке ашыруу боюнча конкреттүү кадамдар жөнүндө сөз болушу мүмкүн экенин Владимир Евсеев белгилейт.
Буга Батыштын ШКУ катышуучуларына жасаган кысымы, анын ичинде АКШ тарабынан санкциялар менен бир нече жолу түздөн-түз коркутуулар, ошондой эле техникалык маселелер тоскоол болууда, дейт Станислав Притчин. Маселен, рубль, юань же рупий сыяктуу улуттук валюталардын бирин негизги эсептешүү бирдиги катары тандоо кыйын, анткени алардын бири-бирине карата курсу өзгөрмөлүү. Мүмкүн болгон варианттардын бири катары ШКУнун шарттуу өз валютасын түзүү каралууда. Бул евро киргизилгенге чейин европалык өлкөлөрдүн эсептешүүлөрүндө колдонулган экюга окшош болушу мүмкүн.
Мындан тышкары, ШКУнун айрым катышуучулары, биринчи кезекте Индия, Кытайдын финансылык үстөмдүгүнөн кооптонушат. Өзүнчө бир техникалык маселе — көз карандысыз финансылык системаны бардык оюнчулардын кызыкчылыктарын эске алган чындап эле адилеттүү жана көп тараптуу система кылып түзүү, дейт Владимир Евсеев.
Өзүн үстөмдүк кылган платформа катары сунуштоого даяр Кытай менен бардык тараптардын кызыкчылыгын эске алган тең салмактуу шарттарды макулдашуу кыйын, дейт Станислав Притчин. Жалпысынан тараптар көп тараптуу чечим издөөгө умтулууда, бирок бул процесс, тилекке каршы, иштин ылдам жүрүшүнө өбөлгө түзбөйт.
Владимир Евсеев Батыштын бир тараптуу санкцияларына туш болгон мамлекеттердин долбоорлорун каржылабаган БРИКСтин Жаңы өнүктүрүү банкынын терс тажрыйбасын белгилейт. ШКУнун банкы ушундай эле жолго түшүп кетпеши маанилүү жана татаал милдет болуп саналат.
ШКУ кеңейүүнү улантабы?
Маанилүү өзгөрүүлөрдүн бири — ШКУга кошулуу жол-жобосунун иш жүзүндө жөнөкөйлөтүлүшү болду. 2025-жылдын 1-сентябрынан тартып «диалог боюнча өнөктөштөр» менен «байкоочулар» бирдиктүү «ШКУнун өнөктөштөрү» деген категорияга бириктирилди. Алар уюмга мүчөлүккө талапкер боло алышат. Мындай кадам биринчи кезекте АСЕАН өлкөлөрүнүн жана Жакынкы Чыгыш мамлекеттеринин эсебинен уюмдун мындан ары кеңейишине шарт түзүүгө багытталган.
Орусия, Кытай жана Борбордук Азиянын төрт мамлекети — Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан — 2001-жылы ШКУну негиздешкен. Москва менен Бээжин үчүн уюм Евразиядагы өз позицияларын бекемдөөнүн жана тең салмактуу өнөктөштүктү өнүктүрүүнүн маанилүү мейкиндигине айланган. Ал эми Астана, Бишкек, Душанбе жана Ташкент үчүн бул Борбордук Азия үчүн эң маанилүү оюнчуларды — Орусияны, Кытайды, кийинчерээк Индияны — бириктирген дүйнөлүк аянтча болуп калды, деп белгилейт Станислав Притчин. Анын айтымында, ШКУ аркылуу Борбордук Азия алар менен болгон мамилелерин тереңдетип, институтташтырууда, бул аймактын көп багыттуу саясатынын эң маанилүү бөлүгү болуп саналат.
25 жыл ичинде уюм үч жолу кеңейди: 2017-жылы ага Индия менен Пакистан кошулган, 2023-жылы Иран, ал эми 2024-жылы Беларусь мүчө болгон. Индия үчүн ШКУга катышуу, анын ичинде Кытайдын таасирин тең салмактоонун маанилүү куралы. Пакистан менен Иран үчүн болсо бул Батыштын санкциялык кысымына жооп жана жаңы евразиялык соода багыттарына кошулуунун жолу болуп саналат.
Беларустун президенти Александр Лукашенко өз өлкөсү үчүн ШКУга катышуу «стратегиялык келечекти» ачарын, биринчи кезекте соода-экономикалык жана инвестициялык кызматташтыкты, транспорттук-логистикалык, маалыматтык-коммуникациялык жана башка инфраструктураны өнүктүрүүгө шарт түзөрүн билдирген.
Бүгүнкү күндө ШКУнун өнөктөш макамына ээ жана демек, уюмга кирүү мүмкүнчүлүгүнө ээ 17 мамлекет бар: Монголия (2004-жылдан), Шри-Ланка (2009), Афганистан жана Түркия (2012), Камбоджа (2015), Азербайжан, Армения жана Непал (2016), Египет, Катар жана Сауд Арабиясы (2022), Бахрейн, Кувейт, Мальдив аралдары, Мьянма жана БАЭ (2023), Лаос (2026).
Иш жүзүндө ШКУнун мындан аркы кеңейиши уюм ичиндеги өзгөрүүлөр аяктаганга чейин бир аз убакытка токтоп турушу мүмкүн, деп эсептейт Владимир Евсеев. Анын пикиринде, жакынкы келечекте ШКУнун өнөктөштөрүнүн саны көбөйүшү мүмкүн, бирок толук кандуу мүчөлөрдүн тизмеси кеңейбеши ыктымал.
Саясат таануучу Тегерандын Ормуз кысыгын бөгөттөө боюнча аракеттери ШКУнун өнөктөшү болгон Перс булуңундагы араб монархияларынын нааразычылыгын жаратып жатканын белгилейт. Ушул себептен БАЭ менен Бахрейндин өкүлдөрү саммитке катышпай жатышат. Жалпысынан Жакынкы Чыгышта жаңы өнөктөштөрдү тартуу процесси да кысымга туш болууда.
Бишкекте коопсуздуктун кайсы маселелери талкууланат?
Тяньцзинде ШКУнун төрт коопсуздук борборунан турган системаны түзүү жарыяланган: ШКУ мамлекеттеринин коопсуздугуна коркунучтарга жана чакырыктарга каршы аракеттенүү боюнча универсалдуу борбор, Маалыматтык коопсуздук борбору (экөө тең Ташкентте), Транс улуттук уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүү борбору (Бишкекте) жана Баңгизатка каршы борбор (Душанбеде). Бишкекте уюм өлкөлөрүнүн лидерлерине бул түзүмдөрдү ишке киргизүү боюнча алгачкы иштердин жыйынтыгы тууралуу маалымат берилет.
Ошондой эле Тяньцзинь декларациясында ШКУ өлкөлөрү биринчи жолу жасалма интеллект (ЖИ) тармагындагы тобокелдиктердин алдын алуу боюнча биргелешип иштөөгө расмий милдеттенме алышкан. Бишкекте жарандык жана аскердик ЖИ технологияларынын коопсуздугун көзөмөлдөөнүн практикалык механизмдерин талкуулоо пландаштырылууда.
Тарыхый жактан алганда, ШКУ Орусия, Кытай, Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстандын ортосундагы чек араларда аскердик ишенимди бекемдөө жөнүндө келишимден келип чыккан. Бирок ал эч качан аскердик блок болгон эмес, деп түшүндүрөт Владимир Евсеев. Анын катышуучуларынын коопсуздук жаатындагы кызматташтыгы терроризмге, сепаратизмге жана экстремизмге каршы биргелешкен күрөшүүдөн турат. 2003-жылдан бери ШКУнун «Тынчтык миссиясы» машыгуулары дал ушул максатка багытталган. Бул тизмеге башка аскердик эмес коркунучтар да кошулат: эл аралык кылмыштуулук, курал-жарактын жана баңгизаттын мыйзамсыз жүгүртүлүшү, ошондой эле киберкоопсуздук жаатындагы чакырыктар.
Автор: Илья Арзуманов.
Булак: expert.ru