Тажикстандын күйүүчү май импорттоо боюнча кыска жана узак мөөнөттүү пландары тууралуу.
Июль айындагы тартыштык Тажикстандын күйүүчү май рыногундагы алсыз жерди көрсөттү: өлкө бир эле жеткирүүчүгө өтө көз каранды. Орусия негизги жана азырынча дээрлик алмаштырылгыс күйүүчү-майлоочу материалдардын булагы бойдон калууда. Бирок көптөн бери биринчи жолу дагы бир нерсе ачык байкалды: өлкөдө альтернативдүү маршруттар бар. Маселе — алар канча көлөмдө күйүүчү май бере алат, канчалык тез жана кандай баада жеткире алат.
Июнь айынын башында Душанбе шаарында АИ-92 бензининин баасы литрине 11,3 сомони, дизель майы болжол менен 13,3 сомони болгон. Июлдун аягында бензин 13 сомониге чейин кымбаттап, ал эми дизель майы бар май куюучу жайларда анын баасы 17–18 сомониге жеткен. Айрым май куюучу жайларда дизель майы таптакыр жок болуп кеткен.
Ошол эле учурда өлкө жалпы күйүүчү майды азыраак сатып алган эмес. Биринчи жарым жылдыктын жыйынтыгында мунайзаттарды импорттоо өткөн жылга салыштырмалуу көбөйгөн. Көйгөй кийинчерээк башталган: июнда жеткирүүлөр азая баштап, июлда мунун таасири май куюучу жайларда сезиле баштаган.
Рыноктун 91%ы бир жеткирүүчүгө туура келгенде
Монополияга каршы кызматтын маалыматына ылайык, 2026-жылдын январь–июнь айларында Тажикстан 599,5 миң тонна мунайзат продукциясын импорттогон. Анын 91,1% Орусияга туура келген. Калган өлкөлөр рыноктун ондон бир бөлүгүнө жетпеген үлүштү бөлүшкөн.
Энергетика министрлигинде башка көрсөткүч — биринчи жарым жылдыкта Орусиядан келген күйүүчү майдын үлүшү 72,3% — да кездешет. Бул жерде карама-каршылык жок. Бул эсепке продукциялардын кеңири тобу, анын ичинде Казакстандын позициясы кыйла күчтүү болгон суюлтулган газ да кирет.
Эгер сөз бензин, дизель жана мунайды кайра иштетүүдөн алынган башка продукциялар тууралуу гана болсо, Тажикстандын Орусияга көз карандылыгы 90%дан ашат.
Мындай көз карандылык кокусунан пайда болгон эмес. 2013-жылдан бери орусиялык мунайзат продукциялары Тажикстанга өкмөттөр аралык келишимдин негизинде, жыл сайын макулдашылган көлөмдүн чегинде Орусиянын экспорттук алымы алынбастан жеткирилет. 2026-жыл үчүн сөз болжол менен 1,1 млн тонна тууралуу болуп жатат. Көп жылдык жеткирүүлөрдүн натыйжасында бул агым үчүн темир жол логистикасы, терминалдар, келишимдер жана ири импорттоочулардын иш системасы түзүлгөн.
Ошондуктан «бензинди башка өлкөдөн эле сатып алалы» деген сөз иш жүзүндө оңой эмес. Күйүүчү майды табуу гана жетишсиз: аны жеткирүү, кайра жүктөө, сактоо жана мунун баарын керектүү көлөмдө жана керектүү учурда аткаруу зарыл.
Жайында эмне бузулду
Тажикстандагы көйгөйлөр Орусиянын күйүүчү май рыногундагы чыңалган кырдаал менен дал келди. Москванын экспортко киргизген чектөөлөрү өкмөттөр аралык келишимдер иштеген өлкөлөргө жеткирүүлөрдү расмий түрдө токтотпошу керек эле. Бирок кагаздагы квота менен станциядагы чыныгы цистерна — эки башка нерсе.
Reuters агенттиги билдиргендей, июнда Орусиянын Борбор Азияга жана Ооганстанга бензин экспорттоосу 34%га кыскарган. Июлда Тажикстанга түз жеткирилген орусиялык автобензиндин көлөмү эки эсеге азайып, 14,1 миң тоннага түшкөн. Дизель боюнча төмөндөө кыйла азыраак болгон.
Ошол эле учурда баалардын өсүшүн толугу менен Орусия менен байланыштырууга болбойт. Тажикстандын бийлиги башка себептерди да атаган: дүйнөлүк рыноктогу кырдаал, өндүрүүчү өлкөлөрдөгү экспорттук чектөөлөр жана логистиканын кымбатташы. Жайында ысыктан улам Тажикстандын жолдорунда оор жүк ташуучу унаалардын күндүз жүрүүсүнө коюлган чектөөлөр да жеткирүү мөөнөтүнө таасир эткен.
Бирок дал июль айы негизги канал үзгүлтүккө учураганда эмне болорун көрсөттү: рынок дээрлик дароо күйүүчү майды кайдан болбосун издей баштайт.
Коңшу өлкөлөр ишке киришти — бул азыртадан эле иштеп жатат
Июль айында Тажикстан Казакстан, Өзбекстан жана Түркмөнстандан бензин, дизель майы жана авиациялык керосин импорттоону болжол менен үч эсеге көбөйтүп, 34 миң тоннага жеткирди. Салыштыруу үчүн: биринчи жарым жылдыкта бул үч түрдөгү күйүүчү майдын айлык орточо импорту болжол менен 97 миң тоннаны түзгөн.
Бул катыш эки нерсени көрсөтөт. Биринчиден, Орусия жалгыз мүмкүн болгон булак эмес. Экинчиден, азыркы альтернативдүү жеткирүүлөр Орусияны толугу менен тез арада алмаштырууга азырынча жетишсиз.
Эң ыңгайлуу багыт — коңшу өлкөлөр. Өзбекстан жакын, транспорттук инфраструктурасы бар жана буга чейин да Тажикстанга бензин менен дизель жеткирип келген. Казакстан — аймактык рыноктун ири оюнчусу жана республикага суюлтулган газдын негизги жеткирүүчүсү болуп калды. Түркмөнстан да көптөн бери жеткирүүчүлөрдүн арасында болуп, күйүүчү майдын айрым түрлөрүнө болгон керектөөнүн бир бөлүгүн жаба алат.
Бирок ар бир варианттын өз чеги бар.
Казакстан ички рыногун коргоо үчүн айрым мунайзат продукцияларын экспорттоону өзү да чектейт. Өзбекстан менен Түркмөнстан да биринчи кезекте өз керектөөчүлөрүн камсыз кылышы керек. Жакын жайгашкан мунай иштетүүчү заводдун болушу керектүү күнү Тажикстан үчүн ондогон миң тонна ашыкча күйүүчү май сөзсүз табылат дегенди билдирбейт.
Ошондуктан жакынкы коңшулар Орусиянын ордуна толук кандуу алмаштыруучу эмес, үзгүлтүктөр болгон учурдагы эң жакшы камсыздандыруу катары көрүнөт. Июль айындагы көрсөткүчтөргө караганда, мындай камсыздандыруу азыртадан эле иштеп жатат.
Суюлтулган газдын мисалы да маанилүү. Биринчи жарым жылдыкта анын импортунун дээрлик үчтөн экиси Казакстандан келген. Демек, Тажикстан жеткирүүлөрдүн географиясын өзгөртө алат, болгону бензин жана дизель боюнча муну жасоо Орусиянын масштабдуу катышуусуна жана түзүлгөн келишимдик системага байланыштуу кыйла татаал.
Шашылыш сатып алуудан туруктуу резервге
Июль айында Тажикстандын Энергетика министрлиги өлкөдө бар мунайзат запастары болжол менен эки айга жетерин билдирген. Мындай резервдин өзү маанилүү, бирок жайкы кырдаал жалпы көлөм жалгыз көрсөткүч эмес экенин көрсөттү. Рынокто жалпы күйүүчү майдын запасы болушу мүмкүн, ошол эле учурда белгилүү бир аймакта керектүү учурда конкреттүү дизель жетишсиз болуп калышы ыктымал.
Ошондуктан туруктуулук кампалардагы тоннанын санына гана эмес, ал жерде так кайсы күйүүчү май бар экенине, анын кайда сакталганына жана рынокко канчалык тез чыгарууга болоруна да көз каранды.
Чет өлкөдөн жеткирүүлөргө да ушундай мамиле керек: алдын ала түзүлгөн келишим менен тартыштык учурунда бош партияларды шашылыш издөөнүн баасы жана жеткирүү мөөнөтү такыр башка болот.
Июль айынын аягында президент Эмомали Рахмон Борбор Азияда ири мунай иштетүүчү заводдорду курууну сунуштаган. Идея түшүнүктүү: аймак өзү канчалык көп күйүүчү май өндүрсө, даяр бензин менен дизелди сырттан жеткирүүгө ошончолук аз көз каранды болот. Бирок Тажикстандын тажрыйбасы мунай иштетүүчү завод куруу иштин жарымы гана экенин көрсөтүп турат. Экинчи, кээде андан да татаал жарымы — аны чийки зат менен камсыз кылуу.
Кытай: картада жакшы көрүнөт, Памирде татаал
Кытай башка себептен кызыктуу: ал Тажикстанга жөн гана жаңы сатуучуну эмес, өз алдынча жаңы маршрутту бере алат. Июль айынын аягында Энергетика министрлигинин жетекчилиги Кытайдын элчиси Го Чжицзюнь менен мунайзат продукцияларын импорттоо мүмкүнчүлүгүн талкуулаган.
Бирок бул жерде география маселеси дароо эле картаны чыныгы шарттарга алып келет. Маршрут бийик тоолуу Памир аркылуу, айрым жерлерде жол шарттары татаал аймактардан өтөт. Ири көлөмдөгү үзгүлтүксүз жеткирүүлөр үчүн жолдордун жана чек ара өткөрмө бекеттеринин өткөрүмдүүлүгү, мунай базалары, автоцистерналар, сактоо жана коопсуз кайра жүктөө аянттары керек. Мындан тышкары, Кытай мунайзат продукцияларынын экспортун жөнгө салат, ошондуктан тажик импорттоочуларынын каалоосу гана жетишсиз.
Натыйжада Кытай келечек үчүн күчтүү вариант жана кризис учурунда кошумча канал катары көрүнөт, бирок эртең менен эле орусиялык көлөмдөрдү алмаштыра ала турган булак эмес.
Иран, Ирак жана башкалар: тизме узун, цистерналар азырынча аз
Иран багыты жай ичинде кыйла конкреттүү боло баштады. Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында кеп жалпы кызматташуу мүмкүнчүлүгү жөнүндө гана эмес, эки практикалык багыт — даяр мунайзат продукцияларын жана тажик мунай иштетүүчү заводдору үчүн чийки мунай жеткирүү тууралуу жүрүүдө. Тажикстан үчүн бул маанилүү: Иран бензин менен дизелдин дагы бир сатуучусу гана болбостон, өзүнүн кайра иштетүүсү үчүн чийки заттын булагы боло алат.
Негизги чектөө — логистика. Эки өлкөнүн жалпы чек арасы жок, бирок июль айында Тажикстан, Ооганстан жана Иран — Ооганстан — Тажикстан автомобиль коридорун түзүү боюнча протоколго кол коюп, биринчи сыноо ташуусун жүргүзүүгө макулдашышкан.
Күйүүчү май үчүн бул азырынча даяр жеткирүү чынжыры эмес, бирок түштүк багыты кыйла реалдуу боло баштады: потенциалдуу сатуучу гана эмес, иштелип жаткан транзиттик маршрут да бар.
Бийлик Ирак, Азербайжан, Беларусь жана башка өлкөлөр менен да иш жүргүзүлүп жатканын билдирген. Өзүнчө партиялар курч тартыштык учурунда абдан пайдалуу болушу мүмкүн. Бирок жеткирүүчүлөрдүн тизмесинин өзү бакты толтурбайт: сүйлөшүүлөргө канча өлкө катышканы эмес, ай сайын туруктуу көлөмдө канча күйүүчү май алып келүүгө болору маанилүү.
Кайсы жерде арзан? Баасы төмөн болгон жерде эмес
Орусия, Иран, Кытай же Казакстандагы бензиндин бааларын түз салыштыруу дээрлик маанисиз. Айрым өлкөлөрдө чекене баалар субсидияланат, башкаларында мамлекет тарабынан жөнгө салынат. Тажикстандык импорттоочу үчүн чек арага же дайындалган станцияга жеткирилгенден кийинки баа маанилүү.
Биринчи жарым жылдыкта Тажикстанда бензиндин орточо импорттук баасы тоннасына 807 долларды, дизелдики 789 долларды түзгөн. Мунайзат продукцияларынын 90%дан ашыгы Орусиядан келгендиктен, бул көрсөткүчтөр учурдагы орусиялык жеткирүү схемасын кыйла чагылдырат, бирок аларды орусиялык күйүүчү майдын таза баасы деп эсептөөгө болбойт.
Жазында баалар ансыз деле өсүп жаткан: Энергетика министрлигинин маалыматына ылайык, апрелде Бекабад станциясына жеткирилген АИ-92 бензининин баасы тоннасына 1 миң доллардан ашкан. Кытайдан, Ирандан же Ирактан жаңы ири көлөмдөгү жеткирүүлөр боюнча салыштырууга боло турган ачык коммерциялык сунуштар азырынча жок. Ошондуктан алар сөзсүз арзан болот деп айтууга негиз жок.
Бүгүн Орусия багытынын артыкчылыгы заводдогу баада гана эмес. Ага бажы төлөмүсүз режим, чоң көлөмдөр жана көп жылдар бою түзүлгөн логистика айкалышып турат. Альтернативдүү бензин заводдон арзан болуп, бир нече чек арадан өткөндөн кийин кымбатыраак болуп калышы мүмкүн.
Дангардагы мунай иштетүүчү заводду ишке киргизсе эмне болот?
Тажикстандын өзүнүн ири мунай иштетүүчү заводу — «Дангарa» эркин экономикалык аймагындагы TK-Oil бар. Анын долбоордук кубаттуулугу жылына 1,2 млн тонна мунайга чейин жетет. Теориялык жактан бул рынокту олуттуу өзгөртүүгө жетиштүү: 2026-жылдын биринчи жарым жылдыгында өлкө болжол менен 600 миң тонна мунайзат продукциясын импорттогон.
Бирок 2018-жылы эле курулуп бүткөн завод азыркыга чейин толук кубаттуулукта иштей элек. Негизги көйгөй — чийки зат.
Тажикстанда өзүнүн мунайы аз, ал эми заводдун технологиясы жеңил мунайга ылайыкталган. Бийликтин маалыматына караганда, Орусия менен Казакстандын мунайы завод үчүн ылайыктуу болгон эмес; Азербайжан жана БАЭ менен сүйлөшүүлөр жүргүзүлгөн.
Иран менен болгон жаңы сүйлөшүүлөр бул маселени дагы да конкреттүү кылууда: тажик мунай иштетүүчү заводдору үчүн чийки мунай жеткирүү өзүнчө талкууланууда. Эгер заводдун жабдуусуна ылайыктуу мунай табылып, аны туруктуу жеткирүү камсыздалса, долбоордун негизги чектөөлөрүнүн бири чечилиши мүмкүн.
Бирок экономиканы баары бир чийки заттын баасы жана логистика аныктайт: мындай учурда даяр күйүүчү майды импорттоо жөн гана мунай импорттоого алмашат.
2024-жылдын аягында ишкана сыноодон өткөрүлгөн: 1 622 тонна жарым-жартылай иштетилген мунайдан 800 тонна бензин алынган. Үстүбүздөгү жылдын июль айында бийлик техника менен технологиялар кайра каралып жатканын жана келечекте заводду толук кубаттуулукта ишке киргизүү пландалып жатканын кайрадан билдирген.
Бул жерде адистердин баасы өзгөчө маанилүү. Көз карандысыз энергетика боюнча адис Зафар Аюбов 2018-жылы долбоордун негизги тобокелдигине көңүл бурган: мунай кендеринен алыс жайгашкан ири мунай иштетүүчү завод өтө арзан жана ишенимдүү логистикага муктаж, антпесе чийки затты жеткирүү чыгымы даяр күйүүчү майдын баасына сөзсүз кошулат.
Бул көйгөй азыр да чечиле элек. 2025-жылы Тажикстанда болжол менен 18,5 миң тонна мунай өндүрүлгөн — заводдун 1,2 млн тонналык кубаттуулугуна салыштырмалуу бул өтө аз көлөм. Натыйжада парадокс жаралат: иштеп турган завод даяр бензин менен дизелдин импортун азайта алат, бирок аны толук жүктөө үчүн өлкө баары бир мунай импорттоого аргасыз болот.
Демек, Дангарaдагы мунай иштетүүчү завод ылайыктуу чийки заттын бир нече туруктуу булагын табууга мүмкүн болсо, кошумча камсыздандыруу механизми боло алат. Бирок заводдун өзү тышкы көз карандылыкты жойбойт — болгону анын формасын өзгөртөт.
Дагы бир жол бар: бензинди азыраак сатып алуу
Диверсификация бир чет өлкөлүк жеткирүүчүнү башкасы менен алмаштыруу дегенди гана билдирбейт. Импорттук мотор майына болгон суроо-талапты азайтуу менен да көз карандылыкты төмөндөтүүгө болот.
Өкмөт 2026–2028-жылдарга электр транспортун өнүктүрүү программасынын экинчи этабын бекиткен. Аны ишке ашырууга болжол менен 95 млн доллар каралган. Милдеттердин арасында электр транспортун кубаттоо үчүн 1,1 миң жаңы электр энергиясын сатуу түйүнүн түзүү, тейлөөнү өнүктүрүү жана электр коомдук транспортун кеңейтүү бар.
Таасири дароо байкалбайт жана жүк ташуучу транспорттун дизелге болгон көйгөйүн дээрлик чечпейт. Бирок жеңил унаалар, таксилер жана коомдук транспорт электр энергиясына канчалык көп өтсө, өлкөгө жыл сайын ошончолук аз бензин импорттоого туура келет. Бул көз карандылыкты бир өлкөдөн экинчисине өткөрүү эмес, импорттук күйүүчү майга болгон суроо-талапты реалдуу кыскартуу.
Алмаштыруу эмес, көз карандылыктан арылуу
Июль айындагы кризис негизги суроого кыйла так жооп берди. Тажикстан азыр кыска мөөнөттө орусиялык күйүүчү майды толугу менен алмаштыра албайт. Орусия өтө чоң көлөмдө жеткирет, жеңилдетилген соода режимине ээ жана көп жылдан бери түзүлгөн логистикасы бар.
Бирок июль тескерисинче дагы бир нерсени далилдеди: альтернативалар бар жана алар рыноктун бир бөлүгүн тез арада камсыздай алат. Казакстан, Өзбекстан жана Түркмөнстан жеткирүүлөрүн көбөйттү. Кытай убакыттын өтүшү менен түз маршрут бере алат. Иран эми эки ролдо кызыктуу — даяр күйүүчү май жеткирүүчү жана Тажикстандын мунай иштетүүчү заводдору үчүн мунайдын мүмкүн болгон булагы катары. Чийки зат маселеси чечилсе, Дангарaдагы завод дагы бир резерв болуп саналат.
Ошондуктан маселе эми Орусияны толугу менен эмне менен алмаштырууда эмес — альтернативдүү жеткирүүлөрдүн азыркы көлөмү буга жол бербейт. Андан да маанилүүсү — рынок бир нече резервдик багыттарды бекемдей алабы, жеткиликтүү запастарды көбөйтө алабы жана жеткирүүдө үзгүлтүк болсо, бир булактан экинчисине тез өтүүгө мүмкүндүк берген инфраструктураны түзө алабы деген суроо.
2026-жылдын июль айы Тажикстандын күйүүчү май рыногу үчүн ачык сыноо болду. Орусия азырынча алмаштырылгыс рынок бойдон калууда, бирок жеткирүүлөрдүн бир булакка өтө жогорку деңгээлде топтолушу өз тобокелдигин көрсөттү — май куюучу жайлардагы тартыштык жана баалардын кескин өсүшү менен.
Булак: Asia-Plus
Автор: Пайрав Чоршанбиев