Арал деңизи кургай баштагандан бери анын түбүнөн атмосферага болжол менен 748 млн тонна көмүр кычкыл газы бөлүнүп чыккан. Дагы 605 млн тоннага жакын CO₂ келечекте бөлүнүп чыгышы мүмкүн. Ондогон жылдар бою деңиздин түбүндөгү чөкмөлөрдө топтолгон көмүртек кайрадан атмосферага кайтып келе баштады.
NG24 жазгандай, Арал деңизи көп жылдар бою көмүртектин табигый кампасы болуп келген. Өсүмдүктөр жана организмдер өлгөндөн кийин пайда болгон органикалык заттар деңиздин түбүнө чөгүп, чөкмөлөрдө топтолгон. Бирок суу көлөмүнүн масштабдуу азайышы менен бул процесс өзгөргөн — кургап калган чөкмөлөр аба менен байланышып, көмүртек акырындык менен атмосферага кайра бөлүнө баштаган.
2022-жылы испаниялык изилдөөчүлөр экспедиция жүргүзүп, деңиз түбүндөгү чөкмөлөрдөн 14 жерден үлгү алышкан жана көмүр кычкыл газынын бөлүнүп чыгуу көлөмүн өлчөшкөн. Изотоптук анализдин жардамы менен окумуштуулар бөлүнүп жаткан CO₂ чындап эле деңиз түбүндөгү чөкмөлөрдө топтолгон органикалык заттардан келип жатканын тастыкташкан.
Окумуштуулардын эсептөөлөрү боюнча, Арал деңизинин масштабдуу кургай баштаганынан бери анын чөкмөлөрүнөн болжол менен 748 млн тонна CO₂ бөлүнүп чыккан. Калган органикалык заттардын курамында дагы болжол менен 605 млн тонна CO₂ бөлүнүп чыгышы мүмкүн деген көмүртек бар.
Бул көмүртектин олуттуу бөлүгүн деңиздин түбүндөгү чөкмөлөрдө сактап калуу парник газдарынын бөлүнүп чыгышын азайтышы мүмкүн. Мындай кыскартуунун экономикалык баасы 3,6 –18 млрд доллар деп бааланууда. Теориялык жактан алганда, бул каражат суу бассейнин калыбына келтирүү долбоорлорун каржылоонун булагы боло алмак. Бирок Арал деңизин мурдагы деңгээлине чейин калыбына келтирүү өтө татаал.
Суу аянтын олуттуу кеңейтүү үчүн бир нече өлкөнүн аймагын камтыган бүтүндөй бассейндеги суу ресурстарын башкаруу системасын өзгөртүү талап кылынат. Тарыхый жактан алганда, суунун негизги бөлүгү айыл чарбасына жана сугат иштерине пайдаланылып келген.
Алдын ала эсептөөлөр боюнча, Арал деңизин болжол менен 1960-жылдагы деңгээлинин жарымына чейин калыбына келтирүү үчүн болжол менен 9,7 млрд доллар инвестиция жана бүтүндөй суу бассейни боюнча масштабдуу өзгөрүүлөр талап кылынат.
Окумуштуулар Арал деңизин толугу менен калыбына келтирүүнү өтө татаал милдет деп эсептешет. Ошол эле учурда сууну кайра кайтаруу жана экосистемаларды калыбына келтирүү боюнча айрым долбоорлорду ишке ашырууга мүмкүнчүлүк бар экенин белгилешет.