Кытай Эл Республикасынын төрагасы Си Цзиньпин Бишкекте өткөн Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) саммитинде сүйлөп жатып, уюмга мүчө мамлекеттерди тең укуктуу көп полярдуу дүйнөнү калыптандырууга активдүү катышууга, Глобалдык Түштүктүн позицияларын бекемдөөгө жана глобалдык башкаруу системасын реформалоого жетишүүгө чакырды.
Кытай лидери эл аралык маселелер бардык мамлекеттер тарабынан теңдиктин, диалогдун жана өз ара урматтоонун негизинде чечилиши керектигин белгилеп, ШКУ бул өзгөрүүлөрдүн негизги күчтөрүнүн бирине айлана аларын айтты.
Урматтуу президент Жапаров мырза!
Урматтуу кесиптештер!
Баарынан мурда Кыргызстандын президенти Садыр Жапаровго жылуу чакыруусу үчүн, ал эми Кыргызстандын өкмөтүнө биздин жолугушууну так жана натыйжалуу уюштурганы үчүн ыраазычылык билдиргим келет.
Бүгүнкү жыйыныбыз Бириккен Улуттар Уюмунун ролун күчөтүүгө жана көп полярдуу дүйнөнү калыптандыруу процессин илгерилетүүгө багытталууда. Бул глобалдык башкаруу системасын реформалоо жана өркүндөтүү жаатында алдыбызда турган тарыхый милдеттерге толугу менен жооп берет.
Бүгүн дүйнө акыркы жүз жылда болуп көрбөгөндөй тез өзгөрүүлөрдү баштан кечирүүдө. Ошол эле учурда гегемонизм, протекционизм жана бир тараптуу мамилелер кайрадан күч алууда. Бирок дүйнө мамлекеттеринин басымдуу көпчүлүгү күч саясатын кабыл албайт, тирешүүнү жана обочолонууну каалабайт.
Элдер өз алдынча өнүгүү жана тең укуктуу кызматташтык аркылуу эл аралык аренада татыктуу орунду ээлөөгө умтулууда.
Акыркы жылдарда Глобалдык Түштүктүн туруктуу өсүшү дүйнөдөгү күчтөрдүн катышын олуттуу өзгөрттү. Көп полярдуу дүйнөлүк түзүлүштүн калыптанышы кайтарылгыс тарыхый процесске айланды. Ошондуктан бүгүн биздин алдыбызда принципиалдуу суроо турат: көп полярдуулук кандай болушу керек жана анын калыптанышына биз биргелешип кандай салым кошо алабыз? Жооп эл аралык консенсуска негизделип, тарых жана практика менен ырасталышы керек.
Кытай жоопкерчиликтүү ири держава катары тең укуктуу жана тартиптүү көп полярдуу дүйнөнү курууну ырааттуу жактап келет.
Анын пайдубалын эгемендүүлүк теңдиги жана өз ара урматтоо түзүшү керек. Адамзаттын тарыхын бардык мамлекеттердин элдери түзөт. Ошондуктан ар бир өлкө өзүнүн өнүгүү жолун өз алдынча тандоого укуктуу.
Биз бардык мамлекеттер — чоң жана кичине, күчтүү жана алсыз, бай жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөр үчүн тең укуктарды, мүмкүнчүлүктөргө тең жеткиликтүүлүктү жана бирдей келечек перспективаларын камсыз кылышыбыз керек.
Глобалдык Түштүк дүйнөлүк системанын барган сайын маанилүү бөлүгүнө жана келечектеги дүйнөлүк түзүлүштүн мүнөзүнө таасир эте алган негизги күчтөрдүн бирине айланууда. Анын эл аралык иштердеги өкүлчүлүгүн жана добуш берүү укугун ырааттуу кеңейтүү зарыл.
БУУнун Уставындагы максаттар жана принциптер эл аралык мамилелердин негизги нормалары жана согуштан кийинки эл аралык тартиптин пайдубалы болуп саналат. Биз жалпы адамзаттык баалуулуктарды коргоп, кош стандарттардан, өзгөчө артыкчылыкка умтулуудан жана башка мамлекеттердин ички иштерине кийлигишүүдөн баш тартып, эл аралык мамилелерди демократиялаштырууну илгерилетишибиз керек.
Ири мамлекеттерге өзгөчө жоопкерчилик жүктөлөт. Алар эл аралык эрежелерди жана мыйзамдын үстөмдүгү принцибин сактоодо үлгү көрсөтүп, пайда болгон глобалдык көйгөйлөрдү биринчи кезекте диалог жана консультациялар аркылуу чечүүгө тийиш.
Эл аралык иштерде мамлекеттердин чакан тобунун үстөмдүк кылышы — тарыхый адилетсиздик. Бир дагы өлкөнүн үстөмдүгү, мамлекеттердин өзүнчө тобунун дүйнөнү башкаруусу же блоктук саясат заманбап чакырыктарга туруктуу жооп бере албайт.
Эл аралык маселелер бардык мамлекеттер тарабынан биргелешип чечилиши керек, ал эми эл аралык эрежелер кеңири консенсустун негизинде иштелип чыгууга тийиш.
Бириккен Улуттар Уюмунун кадыр-баркын бекемдеп, көп тараптуу механизмдерге жаңы дем берүү зарыл.
Глобалдык, аймактык жана көп тараптуу түзүмдөр кыйла координацияланган жана натыйжалуу иштеши керек. Алардын өнүгүүсүнүн негизги багыттары ачыктык, өз ара үйрөнүү жана инклюзивдүүлүк болууга тийиш.
Дүйнө мамлекеттери обочолонгон аралдар эмес. Бизди жалпы кызыкчылыктар жана жалпы тагдыр байланыштырып турат. Протекционизм, экономикалык жана технологиялык байланыштарды үзүү туюк жолго алып келет. Ачыктыкка жана кызматташтыкка берилгендикти сактап, өнүгүү деңгээлиндеги ажырымды кыскартып, технологиялык революциянын жетишкендиктери бардык өлкөлөрдүн элдерине пайда алып келишине жетишүү зарыл.
Урматтуу кесиптештер!
Шанхай кызматташтык уюму 25 жыл аралыгында ири державалардын ортосундагы мамилелерди түзүүдө, жакшы коңшулук мамилелерди чыңдоодо жана чоң жана чакан мамлекеттердин ортосунда тең укуктуу өз ара аракеттенүүнү калыптандырууда уникалдуу тажрыйба топтоду. Бүгүн ШКУ дүйнө калкынын жана дүйнөлүк экономиканын олуттуу бөлүгүн бириктирген эбегейсиз мейкиндиктеги маанилүү тартылуу борборуна айланды.
ШКУнун бекемделип жаткан биримдиги жана өсүп жаткан потенциалынын аркасында уюм тең укуктуу жана тартиптүү көп полярдуу дүйнөнү калыптандырууга мындан да олуттуу салым кошо алат.
Биринчиден, ШКУ өлкөлөрү Евразия континентиндеги жалпы өнүгүүнүн кыймылдаткыч күчтөрүнө айланышы керек.
Уюм буга чейин саясат, коопсуздук, экономика, соода жана маданий-гуманитардык чөйрөлөрдө өз ара аракеттенүүнүн кеңири платформасын түздү. Бул артыкчылыктарды мүмкүн болушунча натыйжалуу пайдалануу, катышуучу мамлекеттердин потенциалын ачуу жана Евразияда экономикалык өнүгүүнүн жаңы алкактарын жана өсүү чекиттерин түзүү зарыл.
«Бир алкак — бир жол» демилгесинин алкагындагы сапаттуу кызматташтыкты улантып, улуттук өнүгүү стратегияларын активдүү айкалыштырып, жаңы экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланууда бири-бирибизге жардам беришибиз керек.
Экинчиден, ШКУ Глобалдык Түштүктү бекемдөөнүн негизги күчтөрүнүн бирине айланышы керек. Уюм дүйнөнүн бул бөлүгүндөгү мамлекеттер менен тыгыз байланышта пайда болуп, өнүгүп келген. «Шанхай рухун» сактап, ШКУ+ форматындагы кызматташтык мейкиндигин кеңейтип, тынчтыкты колдоп, өнүгүү үчүн биригип, жалпы келечек үчүн өз ара аракеттенүүнүн жаңы жолдорун ачуу зарыл.
Үчүнчүдөн, ШКУнун практикалык ишмердиги глобалдык башкарууну реформалоонун жана өркүндөтүүнүн кыймылдаткыч күчүнө айланышы керек.
Дүйнөлүк башкаруу системасын кыйла адилеттүү жана рационалдуу багытка жылдыруу — биздин уюмдун маанилүү милдеттеринин бири.
Биз жабык блокторду түзүүнүн ордуна өнөктөштүк принцибин карманып, тирешүүнүн ордуна диалогду тандап, биргелешкен консультациялар, биргелешип куруу жана өнүгүүнүн натыйжаларын биргелешип пайдалануу принциптерин жетекчиликке алышыбыз керек. Бардык мамлекеттер глобалдык башкарууга тең укуктуу катышууга жана анын натыйжаларынан пайдаланууга тийиш.
Урматтуу кесиптештер!
Глобалдык башкаруу маселесинде токтоп калуу — артка кетүү дегенди билдирет. ШКУга мүчө жана өнөктөш мамлекеттер тарыхый тенденцияларды эске алып, биздин доор талап кылган жоопкерчиликти тайманбастан өз мойнуна алышы керек.
Биз адамдын кызыкчылыгын биринчи орунга коюп, практикалык аракеттерге багыт алып, тең укуктуу жана тартиптүү көп полярдуу дүйнөнүн калыптанышына биргелешип көмөктөшүп, кыйла адилеттүү жана рационалдуу глобалдык башкаруу системасын түзүүгө салым кошушубуз керек.
Келгиле, адамзаттын бирдиктүү тагдыр коомчулугун куруу үчүн биргелешип күч-аракет жумшайлы!