Ирандык эксперт Мохсен Пакаин Кытайды энергетика рыногундагы келечектеги коркунучтар тынчсыздандырып жатканын айтып, өлкө мунай менен газды импорттоого муктаж болгондуктан жана АКШнын аймакта түзгөн кырдаалынан улам энергетика рыногундагы келечектеги коркунучтарга өзгөчө көңүл бура баштаганын билдирди. Анын айтымында, ушул себептен Кытай аймактагы кризисти чечүүгө активдүү аралаша баштады.
Пакаин Ирандын тышкы иштер министри Аббас Арагчинин Кытайга болгон сапарына байланыштуу ILNA агенттигинин кабарчысына берген маегинде мындай деди:
«Бул сапар АКШ менен Израилдин Иранга жасаган агрессиясынан улам Перс булуңунда кризис уланып жаткан шартта ишке ашты. АКШнын аракеттери Ормуз кысыгынын ачыктыгына тоскоолдуктарды жаратты. АКШнын деңиз блокадасы да Иранга каршы согуштун уланып жатканы катары каралууда.
Мындан тышкары, Батыш Азиянын маанилүү аймагында Сауд Арабиясы менен Йемендин ортосундагы кагылышуулар жүрүп жатат. Бул, албетте, Баб-эль-Мандеб кысыгына да көйгөйлөрдү жаратууда. Кытайга мунай экспорттоочу негизги өлкөлөрдүн бири болгон Сауд Арабиясы бул кысык аркылуу өтүү мүмкүнчүлүгүнөн ажырады. Йеменге каршы аба блокадасынын киргизилиши да кризисти күчөттү».
Эксперттин айтымында, мындай шартта Ирандын биринчи экономикалык өнөктөшү болгон Кытай менен консультацияларды өткөрүү өзгөчө мааниге ээ.
«Кытай бул маселелерге өтө олуттуу мамиле кыларын көрсөттү. Кытай — өнөр жайы өнүккөн жана мунай менен газды импорттоого муктаж өлкө. АКШ түзгөн кырдаал мунай менен газды маанилүү кысыктар, айрыкча Ормуз кысыгы аркылуу ташууга тоскоолдук жаратууда. АКШ бул аймактан чыгып кетмейинче, бул көйгөйлөр улана берет», — деди ал.
Ал Кытай дал ушул себептен активдүү аракеттерди көрө баштаганын белгиледи.
Анын айтымында, Кытайдын төрагасы Си Цинпинь Египеттин президенти Абдель Фаттах ас-Сиси менен жолуккан учурда бул кризисти чечүүгө багытталган төрт пункттан турган планын жарыялаган.
«Бул пландын төрт конкреттүү пунктунун мазмунуна карабастан, Кытайдын – БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсү катары – бул маселеге кызыгуу көрсөтүп, аны чечүү үчүн кадамдарды жасоого даяр экендиги чоң мааниге ээ», — деди Пакаин.
Ал Кытай буга чейин кризистик кырдаалдарда көбүнчө этият саясат жүргүзүп, мындай процесстерге түздөн-түз аралашууга кызыкдар болбогонун белгиледи.
«Бирок азыр Кытайдын өз кызыкчылыгын ачык көрсөтүп жатканы анын энергетика рыногундагы келечектеги коркунучтардан кооптонуп жатканын билдирет. Табигый түрдө, өнөр жай товарларын экспорттогон Кытай үчүн мындай кырдаал чоң зыян алып келиши мүмкүн», — деди ал.
Пакаиндин айтымында, Ирандын тышкы иштер министри да Кытайдын бул демилгесин жана анын маселеге аралашуусун колдогон. Буга байланыштуу Кытайдын демилгесинин төрт негизги пунктуна көңүл буруу керек.
Кытайдын төрт пункттан турган демилгеси
Пакаин белгилегендей, демилгенин биринчи пунктунда Перс булуңундагы жана Батыш Азиядагы өлкөлөр өздөрүнүн коопсуздук, аскердик жана коргонуу мүмкүнчүлүктөрүнө таянып, бири-бири менен кызматташуусу сунушталууда. Алар аймактан тышкаркы өлкөлөргө таянбашы керек.
Бул көз караш Иран Ислам революциясынын алгачкы жылдарынан бери “аймактык жалпы коопсуздук” деген аталыш менен айтып келген көз карашка толугу менен дал келет».
Эксперт демилгенин экинчи пункту Палестина маселесине байланыштуу экенин белгиледи.
«Экинчи пункт — Батыш Азия өлкөлөрү Палестина маселесине көңүл буруп, аны артыкчылыктуу багыт катары карашы жана аны чечүүгө салым кошуусу керек. Бул да Ирандын позициясына шайкеш келет», — деди ал.
Үчүнчү пункт боюнча Пакаин Батыш Азия өлкөлөрүнүн ортосунда экономикалык кызматташтык түзүү сунушталып жатканын айтты.
«Үчүнчү пункт — Батыш Азия өлкөлөрүнүн ортосунда экономикалык кызматташтык түзүү. Мындай экономикалык кызматташтык аймакта коопсуздукту камсыз кылууга негиз түзүшү мүмкүн. Бул дагы жакшы демилге. Биз да аймактагы өлкөлөрдүн экономикалык кызматташтыгына багытталган демилгелерди табигый түрдө колдойбуз», — деди ал.
Эксперт Кытайдын демилгесиндеги төртүнчү пункт өзгөчө маанилүү экенин белгиледи.
«Менин оюмча, төртүнчү маанилүү пункт — кризистерде эл аралык укуктун жана эл аралык мыйзамдардын ордун бекемдөөгө аракет кылуу. Башкача айтканда, кайсы бир өлкө мыйзамдан тышкары аракет кылууга өзүнө укук бербеши керек жана мыйзамдын ордуна күчтү коюуга жол берилбеши зарыл.
Мындай өзгөчөлүк АКШда гана бар. АКШ Израиль менен бирге дүйнөдө эл аралык мыйзамдарга жана нормаларга көңүл бурбастан аракет кылып жатат. Алардын Иранга жасаган агрессиясы да дал ушул багытта болду.
Ошондуктан Кытай сунуштаган төрт пункт Иран жана аймактагы башка өлкөлөр тарабынан да колдоого алынышы мүмкүн. Биз Кытайдын бул маселеге аралашуусун колдодук», — деди Пакаин.
Арагчинин Кытайга сапары жана АКШ менен сүйлөшүүлөр
Пакаинден Ирандын тышкы иштер министри Аббас Арагчинин Кытайга сапары менен кытай жана америкалык расмий өкүлдөрдүн кечээки сүйлөшүүлөрүнүн, ошондой эле Кытайдын төрагасынын ушул айдын аягында АКШга жасай турган сапарынын ортосунда байланыш бар-жогу да суралды.
Эксперт бул сапар Иран менен Кытайдын эки тараптуу мамилелерине жана эки өлкөнүн ортосундагы байланыш жолдорун талкуулоого байланыштуу болгонун айтты.
«Албетте, кытайлыктар бул маселеге байланыштуу америкалыктар менен сүйлөшүшү мүмкүн. Бирок Арагчи мырзанын Кытайга жасаган сапарынын себебин Кытай төрагасынын Дональд Трамп менен боло турган жолугушуусу менен байланыштырып кароого болбойт», — деди ал.
Россия менен Кытайдын БУУдагы ветосу
Пакаин ошондой эле Вашингтондун Иранга каршы санкциялар боюнча комитеттин эксперттер тобунун мандатын узартуу аракетинин Россия менен Кытайдын БУУнун Коопсуздук Кеңешиндеги ветосунан улам ишке ашпай калганына токтолду.
«Москва менен Пекин өздөрүнүн вето укугун пайдаланып, БУУнун Коопсуздук Кеңешиндеги Иран боюнча санкциялар комитетинин мандатын узартууга жол бербегени АКШнын эл аралык уюмдарда, атүгүл БУУнун Коопсуздук Кеңешинде да обочолонуп калганын көрсөтөт», — деди ал.
Ал бул окуя АКШнын Ирандын Эл аралык атомдук энергия агенттигинин комитетине мүчө болушуна бөгөт коюу аракетинин ийгиликсиз аяктаганынан кийинки дагы бир көрүнүш экенин белгиледи.
«Бул АКШнын таасиринин төмөндөп баратканынын дагы бир белгиси катары каралышы мүмкүн. Ошондой эле бул окуя Ирандын Кытай жана Россия менен мамилелери начарлап кеткенин айткан адамдардын талдоолорунун негизсиз экенин көрсөттү», — деди Пакаин.
Трамптын Иран жана согуш тууралуу билдирүүлөрү
Пакаин АКШ президенти Дональд Трамптын Иран жана согуштун аякташы тууралуу акыркы билдирүүлөрүнө да комментарий берди.
«Бул дагы америкалыктардын мурдагыдай эле пропагандалык сөздөрүнүн бири жана анын реалдуу негизи жок. Трамптын карама-каршы билдирүүлөрү анын сөздөрүнө болгон дүйнөлүк ишенимди чындап эле азайтты. Шайлоонун алдында ал өзүн тынчтыкты жактаган адам катары көрсөтүүгө муктаж. Чындыгында, бул анын согушту жактаган саясатчы катары сындалышына байланыштуу болуп жаткан басымды азайтуу аракети», — деди Пакаин.
Ал Иран АКШ президентинин билдирүүлөрүнө таяна албай турганын белгиледи.
«Биз Трамптын сөздөрүнө көңүл бурбайбыз. Трамп бийликте турган мезгилде ар кандай чагымчыл аракеттер болушу мүмкүн. Бул шайлоого чейин да, шайлоодон кийин да мүмкүн», — деп баса белгиледи ал.
Пакаин сөзүнүн соңунда Ирандын Куралдуу күчтөрү мындай коркунучтарды жакшы түшүнөрүн айтты.
«Бактыга жараша, Иран Ислам Республикасынын Куралдуу күчтөрү жана анын эр жүрөк жоокерлери бул маселени жакшы түшүнүп турушат. Алар шайлоого чейин да, шайлоодон кийин да АКШнын ар кандай чагымчыл аракеттерине каршы турууга толук даяр», — деди Мохсен Пакаин.