Франция АКШ менен Израилдин Иранга кол салуусуна катышпаса да, бул согуштун кесепетине туш болууда.
Санариптик экономика жана маалыматтарды башкаруу боюнча изилдөөчү Можтаба Тавангар «Фархихтеган» басылмасына жазган макаласында төмөнкүлөрдү белгилеген:
Париждин кооз көрүнүштөрүнүн, Эйфель мунарасынын, кымбат баалуу бренддердин жана Европанын тарыхый державасынын элесинин артында ачуу чындык жашырылган. Бүгүнкү күндө Франциянын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүнүн чоң бөлүгү келечекти курууга эмес, өткөндөгү чечимдердин чыгымдарын төлөөгө жумшалууда. Бир кезде Европада каржылык тартиптин үлгүсү болгон өлкө күн сайын эртең менен бир эле сан менен ойгонот: 3,4 триллион евро карыз.
Франциянын мамлекеттик карызы бүгүн болжол менен 3,4 триллион еврону түзөт. Бул өлкөнүн ички дүң продукциясынын (ИДП) дээрлик 116 пайызына барабар. Башкача айтканда, 1992-жылы Маастрихт келишими менен Европа биримдигинин мүчөлөрү үчүн белгиленген 60 пайыздык чектен дээрлик эки эсе жогору.
Франциянын бюджети акыркы жолу 1974-жылы тең салмактуу болгон. Жарым кылымдан бери өлкө жыл сайын тапкан кирешесинен көбүрөөк каражат коротуп, жетпеген акчаны насыя алуу менен толуктап келет.
Бул жагдайдагы эң кооптуу нерсе — карыздын өзү эмес, аны кармап турууга кеткен чыгым.
2026-жылы Франция карыздын пайыздарын төлөө үчүн гана дээрлик 60 миллиард евро жумшайт. Мында карыздын негизги суммасынан бир евро да азайбайт.
Бул сумма өлкөнүн аскердик бюджетинен көп жана мамлекеттик чыгашалардын эң ири бөлүгүн түзгөн билим берүү бюджетине жакындап калды.
Франциянын Эсеп палатасы азыркы тенденция улана берсе, 2029-жылга карата карыздын пайыздарын төлөө чыгымы болжол менен 100 миллиард еврого жетерин эскертти.
Башкача айтканда, мамлекет мектептерге жана армияга бөлгөн акчасынан да көп каражатты кредиторлорго төлөп жаткан абалга келиши мүмкүн.
Бул абалдын кесепеттерин мектеп класстарынан да көрүүгө болот.
Франциялык мугалимдер көп жылдан бери айлык акынын төмөндүгүнө, кадрлардын жетишсиздигине жана класстардын ашыкча толуп кеткенине нааразы болуп келишет.
Мамлекеттик каражаттын чоң бөлүгү карыздын пайыздарын төлөөгө жумшалганда, мугалимдердин айлыгына, мектеп имараттарын оңдоого жана жабдууларды сатып алууга акча аз калат.
Мугалимдер жана алардын үй-бүлөлөрү бул абалдын чыгымдарын биринчилерден болуп көтөрүп жатышат.
Тарыхта мындай көрүнүштүн ачык мисалдары бар.
1788-жылы Людовик XVIнын өкмөтү кирешесинин болжол менен жарымын насыялардын пайыздарын төлөөгө жумшаган. Казына бош калганда, падыша 175 жылдан бери чакырылбай келген Башкы штаттарды кайрадан чакырууга аргасыз болгон. Мунун натыйжасы 1789-жылдагы Француз революциясы менен аяктаган.
Франция бул сабакты унутуп койгон болушу мүмкүн, бирок каржы базарлары унуткан жок
Эми бул кризиске тышкы дагы бир фактор кошулду — Иран менен АКШнын ортосундагы согуш.
Франция мунай менен газды импорттойт. Энергия бааларынын ар бир кескин өсүшү инфляцияга жана өндүрүш чыгымдарынын жогорулашына тез эле алып келет.
Инфляциянын өсүшү борбордук банктардын пайыздык чендерди төмөндөтүү мүмкүнчүлүгүн чектейт, ал эми кредиторлор тобокелдикти жогору баалай башташат.
Согуш башталгандан бери Франциянын карыз рыногуна болгон басым күчөдү.
Франция бул согушка катышкан жок, бирок анын эсеби баары бир Франциянын мойнуна түштү.
Бул басымдын белгилери мамлекеттик облигациялардын баасынан көрүнүүдө.
2011–2012-жылдары Греция менен Италия Европадагы карыз кризисинин эң оор абалына туш болгон өлкөлөрдүн символу эле. Кризистин туу чокусунда Грециянын 10 жылдык мамлекеттик облигацияларынын кирешелүүлүгү 35 пайыздан ашса, Италияда 2011-жылы 7 пайыздык чектен өткөн.
Ал кезде Францияны ушул эки өлкө менен салыштыруу мүмкүн деп эч ким ойлогон эмес.
Бирок 2025-жылдын күзүндө Франциянын мамлекеттик облигациялары Италияныкынан арзаныраак, айрым күндөрү атүгүл Грецияныкынан да арзаныраак баада сатылган. Башкача айтканда, инвесторлор Парижге карыз берүү үчүн Рим менен Афинага караганда көбүрөөк киреше талап кыла башташкан.
Бул абал бир күндө пайда болгон жок
2025-жылдын сентябрында Fitch рейтинг агенттиги Франциянын кредиттик рейтингин A+ деңгээлине чейин төмөндөттү.
Франция AAA эң жогорку рейтингин 2012-жылы эле жоготкон жана ошондон бери анын кредиттик абалы төмөндөө багытында өнүгүп келет.
2024-жылы өлкөнүн бюджеттик тартыштыгы ИДПнын болжол менен 5,8 пайызын түзгөн. Ал эми Европа биримдиги белгилеген уруксат берилген чек — 3 пайыз.
Өкмөттөр да биринин артынан бири кулап жатат
2025-жылдын сентябрында Байру өкмөтү чыгымдарды кыскартууга батынбаганы же муну ишке ашыра албаганы үчүн ишеним добушунан өтпөй калган.
Бул абал үчүн негизги жоопкерчиликти Макрон көтөрөт.
Ал 2017-жылдан бери экономикалык реформаларды жүргүзүүгө убада берип келген. Бирок анын бийликте турган мезгилинде Франциянын карызы болжол менен 1 триллион еврого көбөйдү.
Коронавирус пандемиясы жана энергетикалык кризис учурунда өкмөт чыгымдарды кеңири көбөйтүүгө мүмкүнчүлүк берди. Андан кийин, 2024-жылы парламентти күтүүсүз таркатуу чечими менен өлкөнү саясий туюкка алып келди.
Карыз рыногу саясий туруктуулукка өтө сезимтал. Ал эми Париж каржылык тартипти да, саясий туруктуулукту да жоготуп жатат.
Мындай шартта айрым саясатчылар күнөөнү сырттан издей башташат
Европадагы ашкере оңчул күчтөр — Франциядагы «Улуттук биримдик» партиясынан тартып Германиядагы «Германия үчүн альтернатива» партиясына чейин, ошондой эле АКШдагы Трамп, республикачылар жана Илон Маск — коомчулуктун нааразычылыгын иммигранттарга, айрым учурларда мусулмандарга оодарууга аракет кылышат.
Бирок сандар башка нерсени көрсөтүп турат.
Экономикалык кызматташтык жана өнүгүү уюмунун (ЭКӨУ) изилдөөлөрүнө ылайык, көпчүлүк мүчө өлкөлөрдө иммиграциянын мамлекеттик бюджетке тийгизген таза таасири нөлгө жакын жана ИДПнын бир пайызынан да төмөн болот.
Ал эми Франциянын бюджеттик тартыштыгы 5,8 пайызды түзөт
Экинчи жагынан, эксперттердин баалоосу боюнча, 2017-жылдан кийин салыктардын төмөндөтүлүшү мамлекеттик бюджеттин жылдык кирешесин болжол менен 60 миллиард еврого азайткан.
Эсеп жөнөкөй жана бул жерде негизги күнөө иммигранттарда эмес.
Күнөөнү укугу жана мүмкүнчүлүгү аз адамдарга оодаруу — өлкөнүн кирешеси менен чыгашасы жөнүндө сүйлөшкүсү келбеген саясатчылардын эски ыкмасы. Бирок эми жеңил-желпи жашоонун мезгили аяктап баратат. Карыз рыногу ураандарды укпайт, ал сандарга гана карайт.
Бул сандардын артында андан да чоң өзгөрүү жүрүп жатат.
Карыздын пайыздарын төлөөгө кеткен чыгым коргонуу бюджетинен ашып кеткенде, өкмөт кечээ алынган насыяларды төлөө үчүн эртеңки инвестициялардан баш тартканда, мектептер, инфраструктура жана коомдук кызматтар кредиторлордон кийин кезек күтүүгө мажбур болгондо, негизги суроо жаралат: өлкөнүн бюджетинин чыныгы ээси ким — мамлекетпи же каржы рыногубу?
Франция дагы деле өзүн Европанын негизги тирөөчтөрүнүн бири деп эсептейт. Бирок иш жүзүндө ал өзүнүн каржылык эгемендүүлүгүнүн бир бөлүгүн пайыздык чендерге жана инвесторлордун ишенимине көз каранды кылып койду.
Базарлар өткөндүн даңкы менен соода кылбайт. Алар сандарга таянып чечим кабыл алышат. Франциянын көрсөткүчтөрү болсо акырындап коңгуроо кагып жатат.
Жыйынтык айкын
Франция эми каржы базарлары сөзсүз ишене турган өлкө болбой калды. Карызынын пайыздарын төлөө чыгымдары армиянын бюджетинен ашкан жана мамлекеттик облигацияларын Грецияныкынан да арзаныраак сатууга аргасыз болгон өлкө өзүнө: «Биз кайсы жерден жаңылдык?» — деген суроо бериши керек.
Эгер азыр жооп таппаса, анда каржы рыногу ага жогорку пайыздык чендер аркылуу жооп берет.