Ирандын мурдагы дипломаты Мохсен Пак-Айин Түркмөнстанда өткөн Орусиянын президенти Владимир Путин менен Иран президенти Масуд Пезешкиандын жолугушуусуна токтолуп, азыркы шартта, айрыкча АКШнын Иранга каршы агрессиясын, деңиз блокадасын жана согуш абалын улантып жатканын эске алганда, Тегеран менен Москванын ортосундагы кеңешүүлөр өтө маанилүү экенин билдирди.
Анын пикиринде, Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсү болгон Орусия кырдаалды өзгөртүүгө, АКШ менен Израилдин аймактагы аракеттерин токтотууга олуттуу салым кошо алат. Ошол эле учурда Иран өзүнө керектүү товарлар менен камсыз болуу үчүн Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигине (КМШ) кирген өлкөлөрдүн мүмкүнчүлүктөрүн пайдалана алат.
Ирандын мурдагы дипломаты Мохсен Пак-Айин бул тууралуу ILNA маалымат агенттигинин кабарчысына берген маегинде президент Масуд Пезешкиандын Түркмөнстанга болгон сапарына комментарий берип жатып айтты.
Түркмөнстанга сапардын мааниси
Пак-Айиндин айтымында, Иран президентинин Түркмөнстанга сапары бир нече өңүттөн маанилүү. Сапардын негизги максаты — КМШ өлкөлөрүнүн мамлекет башчыларынын саммитине конок катары катышуу. Анткени Иран бул шериктештиктин мүчөсү эмес.
Ал белгилегендей, КМШ — Советтер Союзу ыдырагандан кийин эгемендүүлүккө ээ болгон мамлекеттердин бирикмеси. Анын курамына Орусия, Борбор Азия жана Кавказ өлкөлөрү кирет. Бул мамлекеттердин көпчүлүгү Иран менен чектешет же Каспий деңизинин жээгинде жайгашкан. Калган өлкөлөр да Иран менен башка бир мамлекет аркылуу чектешкендиктен, аларды алыскы коңшулар катары кароого болот.
«Биздин бул аймак менен маданий жана тарыхый байланыштарыбыз абдан терең жана олуттуу. Ошондуктан Иран президентинин саммитке конок катары катышуусу чоң мааниге ээ», — деди эксперт.
Анын айтымында, КМШ мамлекет башчыларынын саммити менен катар Каспий деңизине байланыштуу экологиялык маселелерди талкуулоо үчүн бул деңиздин жээгиндеги өлкөлөрдүн лидерлеринин дагы бир жолугушуусу өткөрүлөт. Бул да өзгөчө мааниге ээ.
Ошондой эле Иран менен достук мамиледеги Түркмөнстандын ортосундагы эки тараптуу байланыштар жана башка мамлекеттердин лидерлери, анын ичинде Орусиянын президенти Владимир Путин менен жолугушуулар Ирандын тышкы саясатынын максаттарын ишке ашырууга өбөлгө түзүшү мүмкүн.
Иран өз позициясын эл аралык аянтчада билдирүүгө кызыкдар
Пак-Айин Ирандын КМШ өлкөлөрүнүн лидерлеринин жыйынына катышуусу жана президент Масуд Пезешкиандын сөз сүйлөшү Тегеран үчүн аймактык жана эл аралык маанилүү маселелер боюнча өз позициясын билдирүүгө жакшы мүмкүнчүлүк түзөрүн белгиледи.
Анын айтымында, АКШ менен Израилдин Иранга каршы агрессиясы жана анын кесепеттери Иран үчүн гана эмес, КМШ өлкөлөрүнүн көбү жана дүйнөнүн башка мамлекеттери үчүн да маанилүү маселе болуп саналат. Бул аракеттер мамлекеттердин ортосундагы каттамдарга, ошондой эле Ормуз кысыгы аркылуу кемелердин өтүшүнө тоскоолдук жаратууда.
«Мындай кырдаал энергетикалык ресурстардын баасынын кескин өсүшүнө, товарлардын жана энергия ресурстарынын соодасындагы үзгүлтүктөргө алып келди. Мунун себеби — АКШнын аракеттери жана Иранга карата деңиз блокадасынын киргизилиши. Бул өлкөлөрдүн лидерлери Ислам Республикасынын позициясы менен таанышып, Ирандын көз карашын түздөн-түз жана өз алдынча угушу абдан маанилүү», — деди ал.
Пак-Айиндин пикиринде, бүгүнкү күндө Батыштын көпчүлүк маалымат каражаттары АКШнын жана израилдик лоббинин көзөмөлүндө турат. Ошондуктан алар Иранга байланыштуу окуялардын чыныгы жагдайларын көп учурда так чагылдырбайт. Ушундан улам эл аралык аянтчаларды пайдаланып, Ирандын позициясын түшүндүрүү өзгөчө мааниге ээ.
Каспий деңизин экологиялык коргоо зарыл
Каспий деңизине байланыштуу маселелерге токтолгон эксперт бул суу айдыны ага жээктеш беш мамлекеттин бардыгы үчүн өтө маанилүү экенин белгиледи.
Анын айтымында, Орусия, Түркмөнстан, Азербайжан жана Казакстан сыяктуу өлкөлөрдүн валюталык кирешелеринин олуттуу бөлүгү мунай менен газды экспорттоого байланыштуу. Ошондуктан Каспий деңизин экологиялык зыяндан коргоо зарыл.
Мындан тышкары, балык уулоо жана сооданын өнүгүшүнө өбөлгө түзгөн кеме каттамдары да беш мамлекет үчүн чоң экономикалык мааниге ээ. Мурда экологиялык маселелер боюнча кол коюлган келишимдерге ылайык, бул өлкөлөрдүн бардыгы Каспий деңизинин булганышына жол бербөөгө милдеттүү. Айрыкча мунай өндүргөн мамлекеттер булгануунун кесепеттерин алдын алуу үчүн көбүрөөк инвестиция салышы керек. Болбосо экологиялык олуттуу көйгөйлөр жаралып, деңиздеги суунун деңгээлинин төмөндөшү же суу жаныбарларынын, өзгөчө балыктардын жашоо шарттарынын начарлашы мүмкүн.
«Беш мамлекеттин тең айлана-чөйрөнү коргоо боюнча бекем эрки болушу абдан маанилүү. Биздин да бул багытта тажрыйбабыз жана көз карашыбыз бар. Тажрыйба алмашуу аркылуу жалпы аракеттерди күчөтө алабыз», — деди Пак-Айин.
Түркмөнстан — Борбор Азияны дүйнөлүк рыноктор менен байланыштырган көпүрө
Иран менен Түркмөнстандын эки тараптуу мамилелерине токтолгон мурдагы дипломат Түркмөнстан Борбор Азияны ачык деңиздер, Перс булуңу, Оман деңизи жана Европа менен Иран аркылуу байланыштырган маанилүү түйүн экенин айтты.
Анын айтымында, Иран Борбор Азия менен аталган аймактардын ортосундагы көпүрө болсо, Түркмөнстан ошол көпүрөнүн маанилүү байланыш түйүнү болуп саналат. Тажикстан, Казакстан жана Өзбекстан сыяктуу өлкөлөр ачык деңиздерге чыгуу жана Европа менен байланыш түзүү үчүн Иран аркылуу өткөн каттамдарды пайдалана алышат. Ушул себептен Иран менен Түркмөнстандын транспорт тармагындагы кызматташтыгы өзгөчө маанилүү.
Пак-Айиндин айтымында, эки өлкөнүн негизги артыкчылыктарынын бири — транзиттик каттамдарды өнүктүрүү. Бул багыттар ачык бойдон калып, темир жол жана автомобиль транспорту үзгүлтүксүз иштеши керек.
Анын белгилешинче, эки өлкөнүн ортосунда темир жол байланышы да бар. Серахс аркылуу Теженге кеткен темир жол Борбор Азиянын темир жол тармагын Ирандын жалпы темир жол системасы менен туташтырат.
КМШ өлкөлөрү менен соода кызматташтыгын кеңейтүү
Пак-Айин Иран менен Түркмөнстандын кызматташтыгындагы экинчи маанилүү багыт соода экенин белгиледи.
Анын айтымында, Ирандын Түркмөнстан жана КМШнын башка өлкөлөрү менен соода байланыштарын өнүктүрүүсү чоң мааниге ээ. Бул жагынан Түркмөнстан товар алмашуунун ыңгайлуу жолдорун камсыз кылган маанилүү транзиттик багыт болуп саналат. КМШ өлкөлөрү өнүгүп жаткан мамлекеттер болгондуктан, аларга Иранда өндүрүлгөн товарлар, өзгөчө курулуш тармагына керектүү материалдар талап кылынат.
Ошол эле учурда Иран бул өлкөлөргө товар экспорттоо менен гана чектелбестен, өзүнө керектүү продукцияларды да алардан импорттой алат. Мындай мүмкүнчүлүктөр соода мамилелерин кеңейтүүгө жана өз ара экономикалык байланыштарды чыңдоого шарт түзөт.
«Азыркы шартта биз деңиз блокадасында турганыбызды жана айрым товарларды башка аймактардан алуу мүмкүн болбой калышы ыктымалдыгын эске алганда, бул өлкөлөр менен кызматташуу өзгөчө маанилүү», — деди ал.
Энергетика тармагындагы кызматташтык
Пак-Айин Иран менен Түркмөнстандын жана КМШнын башка мамлекеттеринин ортосундагы кызматташтыктын үчүнчү маанилүү багыты энергетика экенин белгиледи.
Анын айтымында, бул аймактагы өлкөлөрдүн жана Ирандын өздөрү мунай менен газ экспорттоочу мамлекеттер болгондуктан, энергетикалык кызматташтыкты кеңейтүүгө мүмкүнчүлүктөр бар. Атап айтканда, мунай менен газдын баасын турукташтыруу, кызматташуунун жаңы жолдорун табуу жана АКШнын бир тараптуу саясатына каршы туруу маанилүү маселелердин катарына кирет.
Ошондой эле Иранга каршы согушту токтотуу боюнча Түркмөнстандын жана КМШ өлкөлөрүнүн башка лидерлери менен пикир алмашууга болот.
Орусия менен мамиле жана Путин менен жолугушуунун мааниси
Иран президенти Масуд Пезешкиандын Владимир Путин менен жолугушуусуна токтолгон Пак-Айин бул сүйлөшүүлөрдүн өзгөчө мааниге ээ экенин белгиледи.
Анын айтымында, Орусия Ирандын жакын досторунун бири болуп саналат жана ушул убакка чейин достук мамилелерине берилгендигин көрсөтүп келген. Орусия АКШнын үстөмдүк кылууга умтулган саясатына байланыштуу маселелерде Иранды колдоп келген. Ошондой эле БУУнун Коопсуздук Кеңешинде вето укугун колдонуу аркылуу АКШнын Иранга каршы өз позициясын таңуулоосуна бөгөт коюуга аракет кылган.
«Биздин Орусия менен 20 жылдык стратегиялык келишимибиз бар. Азыркы учурда, айрыкча АКШнын Иранга каршы агрессиясын, деңиз блокадасын жана согуш абалын улантып жатканын эске алганда, Иран менен Орусиянын ортосундагы кеңешүүлөр өтө маанилүү», — деди Пак-Айин.
Анын пикиринде, Орусия БУУнун Коопсуздук Кеңешинин мүчөсү катары кырдаалды өзгөртүүгө жана АКШ менен Израилдин аймактагы аракеттерин токтотууга көмөктөшө алат. Мындан тышкары, Иран менен Орусиянын ортосунда эки тараптуу талкуулоону талап кылган бир катар маселелер бар.
Алардын катарына Батыш Азиядагы кырдаал жана Израилдин Газа тилкесинин калкына каршы аракеттерин улантып жатышы да кирет. Бул маселелер Орусия үчүн гана эмес, аймактагы бардык мамлекеттер үчүн маанилүү.
Пак-Айин белгилегендей, Ирандын ар кандай эл аралык бирикмелерге катышуусунун жалпы максаты — АКШнын бир тараптуу саясатына каршы туруу жана Вашингтондун дүйнө мамлекеттерине өзүнүн көз карашын таңуулоосуна жол бербөө. Бул багытта Иран сыяктуу таасирдүү мамлекеттин президенти Масуд Пезешкиандын ролу чоң.
Ормуз кысыгы жана өзөктүк сүйлөшүүлөр: Ирандын позициясы
Мурдагы дипломат маегинин акыркы бөлүгүндө Ирандын тышкы иштер министри Аббас Аракчинин билдирүүлөрүнө токтолуп, Ормуз кысыгын ачуу маселеси менен өзөктүк программа боюнча сүйлөшүүлөрдүн ортосундагы байланыш тууралуу пикирин билдирди.
Пак-Айиндин айтымында, бул эки маселе бири-бири менен тыгыз байланышта.
«Буга чейин да билдирилгендей, америкалыктар улантып жаткан биз менен болгон согуш аяктамайынча, биз өзөктүк программа боюнча сүйлөшүүлөргө түз же кыйыр түрдө, анын ичинде билдирүүлөрдү алмашуу аркылуу да катышууга даяр эмеспиз», — деди ал.
Анын пикиринде, согуштун уланып жатканын көрсөткөн негизги белгилердин бири — Иранга карата деңиз блокадасынын сакталып жатышы. Ошондуктан бул блокада сөзсүз түрдө жоюлушу керек.
Пак-Айиндин айтымында, блокада жоюлгандан кийин гана өзөктүк программа сыяктуу башка талаштуу маселелер боюнча билдирүүлөрдү алмашуу мүмкүнчүлүгү жаралат. Ал бул позиция ортомчу мамлекеттерге да билдирилгенин жана АКШ тарапка да жеткирилгенин белгиледи.
«Биз өзөктүк программаларыбыз боюнча АКШ менен эч кандай сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө даяр эмеспиз. Президент менен Дональд Трамптын ортосунда кол коюлган өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга ылайык, акыркы этапта АКШ өз милдеттенмелерин аткарууга тийиш. Эгер ал милдеттенмелер аткарылып, биз алардын аткарылганын текшерсек, ошондо гана өзөктүк маселе жана ага байланыштуу сүйлөшүүлөргө өтө алабыз», — деди мурдагы дипломат.
Пак-Айин Ирандын өзөктүк программасына байланыштуу позициясы өзгөрбөй турганын баса белгиледи.
Анын айтымында, Иран уран байытуудан баш тартпайт жана өзүнүн уран запастарын башка тарапка өткөрүп бербейт. Тегеран уран байытууну өлкөнүн өзөктүк өнөр жайынын ажырагыс бөлүгү катары карайт.
Ал ошондой эле Иран Өзөктүк куралды жайылтпоо жөнүндө келишимдин мүчөсү катары өзөктүк энергияны тынчтык максатында пайдаланууга умтуларын билдирди.
Пак-Айиндин пикиринде, уран байытуусуз өзөктүк өнөр жайдын толук кандуу иштешин элестетүү мүмкүн эмес. Мындан тышкары, бул тармак илим менен технологиянын өнүгүшүнө өбөлгө түзгөн маанилүү факторлордун бири болуп саналат.
«Ислам Республикасы уран байытуудан да, өзүнүн уран запастарынан да баш тартпайт. Биз уран байытууну өзөктүк өнөр жайыбыздын ажырагыс бөлүгү деп эсептейбиз. Иран Өзөктүк куралды жайылтпоо жөнүндө келишимдин мүчөсү катары өзөктүк энергияны тынчтык максатында пайдалануу жолун карманат жана өзөктүк программасы боюнча АКШ менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзбөйт. Уран байытуусуз өзөктүк өнөр жайдын мааниси калбайт. Бул тармак илим менен технологиянын өнүгүшүнө салым кошкон багыттардын бири», — деп жыйынтыктады мурдагы дипломат.