Вашингтон менен союздаш болуу чыгымдарды бөлүштүрүү зарылдыгы жаралбаганга чейин гана жагымдуу көрүнөт. Бирок АКШнын өнөктөштөрү чыныгы колдоого муктаж болгон учурда оюндун эрежелери өзгөрөт.
Сауд Арабиясынын коопсуздук абалына йемендик «Ансаруллах» кыймылынын улам-улам жасаган чабуулдары таасир этип жаткан Эр-Рияддан тартып, Вашингтондун чечүүчү колдоосун дагы деле күтүп жаткан Киевге чейин бирдей суроо жаралууда: Дональд Трамп союздаштарына жардам берүү үчүн чыгым тартууга даярбы же аларды белгисиз мөөнөткө чейин күттүрөбү?
Түтүн, өрт, каттамдардын токтотулушу жана кайрадан чабуул жасалышы мүмкүн деген кооптонуу Сауд Арабиясынын борборундагы коопсуздук абалынын таптакыр башка көрүнүшүн жаратты. Сауд Арабиясынын расмий өкүлдөрү ишемби күнү Эр-Рияддагы Король Халид эл аралык аэропортуна жасалган чабуулдан 12 адам каза болуп, 300дөн ашуун адам жаракат алганын билдиришти. Бул бир жуманын ичиндеги үчүнчү чабуул жана акыркы он жылдан ашуун убакыт ичинде Сауд Арабиясынын аймагында болгон эң кандуу чабуул катары мүнөздөлдү.
“Ансаруллах” бул чабуулдар үчүн жоопкерчиликти расмий түрдө өзүнө алган жок. Бирок бардык авиакомпанияларга, аэропорт кызматкерлерине жана жүргүнчүлөргө Мекке менен Мединадагы аэропорттордон тышкары Сауд Арабиясынын аэропортторунан жана аба мейкиндигинен алыс болуу тууралуу эскертүү берген.
Бул эскертүү Сауд Арабиясынын бийлиги Эр-Рияд аэропортунан аткарыла турган бардык каттамдарды башка багыттарга буруп, аэропорттун ишин убактылуу токтотууга аргасыз болгон учурда жасалды.
Бен Салман оор абалда, Трамп болсо маселени карап жатат
Сауд Арабиясынын аэропортторуна жасалган чабуулдар күчөгөндөн кийин журналисттер АКШ президенти Дональд Трамптан Вашингтон Сауд Арабиясынын “Ансаруллахка” каршы чабуулдарына кошулабы деп сурашты.
Трамп: «Мүмкүн. Биз бул маселени карап жатабыз. Акыркы чабуул тууралуу жаңы эле кабар алдык, ошондуктан чечим кабыл алабыз. Биз абдан тез аракеттенебиз», — деп жооп берди.
Анын бүдөмүк билдирүүсү Сауд Арабиясынын расмий өкүлдөрүнүн «тез арада коргонуу жагынан колдоо көрсөтүү» тууралуу өтүнүчүнө салкын жооп катары кабыл алынууда.
Сауд Арабиясынын эки расмий өкүлү америкалык маалымат каражаттарына билдиргендей, Эр-Рияд Вашингтондон Йемендеги Сауд Арабиясы жетектеген коалицияга жардам берүү үчүн «мүмкүн болушунча тез арада» аракетке өтүүнү суранган. Бирок Трамп эч кандай милдеттенме алган эмес. Анын билдирүүсүнөн АКШнын аймакта экинчи фронт ачууну каалабаганы байкалат.
Аскердик талдоочулар да АКШнын “Ансаруллах” менен түздөн-түз кагылышууга барышы, учурда Иран менен тирешүүгө тартылган америкалык аскердик ресурстарга кошумча басым жаратарын белгилешүүдө.
АКШнын Тышкы байланыштар кеңешинин эксперти Стивен Кук мындай деп жазган:
«Жети айга созулган согуштан кийин АКШнын “Ансаруллахка” каршы узак мөөнөттүү аскердик операцияны улантуу, зарылчылык жаралса Иран менен кайрадан согуштук аракеттерге киришүү жана дүйнөнүн башка аймактарындагы, өзгөчө Чыгыш Азиядагы мүмкүн болгон жагдайларга даярдануу мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу суроолор жаралууда».
Сауд Арабиясында “Ансаруллах” кыймылынын Эр-Рияд аэропортуна жасаган чабуулдары өлкөнүн абадан коргонуу системасынын алсыздыгын ачыкка чыгарды. Ушул эле жуманын ичинде аэропортко жасалган буга чейинки эки чабуул төрт адамдын өмүрүн алып, аэропорттун унаа токтотуучу жайында турган Сауд Арабиясына таандык коммерциялык учакка олуттуу зыян келтирген. Бул чабуулдар Сауд Арабиясы курал-жаракты кеңири сатып алганына карабастан, “Ансаруллахтын” ракеталык жана учкучсуз учуучу аппараттар менен жасаган чабуулдарына дагы эле алсыз экенин көрсөтүүдө.
Сауд Арабиясы жетектеген коалиция Чыгыш провинциясынын аймагында бир учкучсуз учуучу аппаратты кармап калганын, дагы бир снаряд Даммамдагы Король Фахд аэропортуна жакын жерге түшкөнүн билдирди. Бирок бул билдирүүлөр коомчулуктагы кооптонууну азайта алган жок.
Жооп кайтаруу принциби
“Ансаруллах” өз билдирүүлөрүндө Сауд Арабиясынын аэропортторуна жасалган чабуулдар өлкөнүн Йеменге каршы агрессиясына жооп экенин баса белгилеген.
Йемен армиясынын маалыматына ылайык, акыркы 24 саат ичинде Сауд Арабиясы Сана, Мариб, Саъда, Жауф, Хаджа, Таиз жана Амран провинцияларына 77 аба жана ракеталык сокку урган. Чыңалуу күчөгөндөн бери Сауд Арабиясынын чабуулдарынын жалпы саны 1 934кө жеткен.
Мындай шартта Эр-Риядда 70тен ашуун министрдин жана мунай компанияларынын 300 жетекчисинин катышуусунда Дүйнөлүк мунай конгрессинин (WPC) өткөрүлүшү Сауд Арабиясынын абалды кадимки нукка кайтарууга умтулуп жатканын көрсөтөт. Бирок шаардын башкы аэропорту жабык турган учурда мындай иш-чаранын өткөрүлүшү кырдаалдын чыныгы абалын толук чагылдыра албайт.
Жер-жерлердеги жагдай башкача. Эр-Рияддагы мектептер аралыктан окутууга өтүшкөн. Батыш өлкөлөрүнүн элчиликтери өз жарандарына аэропорттон алыс болууну эскертишкен. Эл аралык авиакомпаниялар болсо каттамдарын токтотуп же башка багыттарга бурушкан.
“Ансаруллахтын” Эр-Рияд аэропортуна жасаган чабуулдары «аэропортко аэропорт менен жооп берүү» принцибин жаңы баскычка чыгарды. Сауд Арабиясынын маанилүү инфраструктуралык объектилеринин бутага алынышы жана борбор калаанын башкы аэропортунун ишинин үзгүлтүккө учурашы Йемендеги согуш Эр-Рияд үчүн согуш талаасынан тышкары да чоң чыгымдарды жаратышы мүмкүн экенин көрсөтүп турат.
Ал эми Вашингтон бул тирешүүгө түздөн-түз катышууга даяр экенин азырынча ачык билдире элек.
Мындай кырдаал Сауд Арабиясын бир эле учурда эки көйгөйгө туш кылууда: “Ансаруллахтын” чабуулдарын токтотуу жана америкалык союздашынын колдоосу канчалык деңгээлде болорун аныктоо.
Эр-Рияддын пайдасына иштебеген кырдаал
“Ансаруллах” Сауд Арабиясынын агрессиясы улана берсе, Эр-Риядды мындан да катуу жооп чаралары күтүп турганын билдирди.
Бул кыймылга байланыштуу маалымат каражаттары Санадагы өкмөттүн Тышкы иштер министрлигине шилтеме берип, Сауд Арабиясы Йемендеги агрессиясын жана кийлигишүүсүн токтотмоюнча, мындан да жаман нерселер боло турганын жазышкан.
Бул коркутуу Сауд Арабиясы жетектеген коалиция чечкиндүү жооп кайтарууга убада берген учурда айтылды. Бирок анын согуш талаасындагы кырдаалды чындап өзгөртүү мүмкүнчүлүгү азырынча бүдөмүк бойдон калууда.
Жыйынтыгында, “Ансаруллахтын” Эр-Рияд аэропортуна жасаган чабуулдары Сауд Арабиясынын коргонуу системасындагы алсыз жактарды ачып көрсөтүү менен бирге, АКШнын союздаштарына көрсөткөн коопсуздук кепилдиктеринин чегине байланыштуу суроолорду кайрадан күн тартибине чыгарды.
Тышкы саясатта соода-сатык жана өз ара пайдалуулук принцибине таянган Трамп Эр-Риядды кандай жол менен колдой турганы тууралуу азырынча так позициясын билдире элек. Бен Салман менен Зеленский ар башка фронттордо турганы менен, экөө тең бирдей жагдайга туш болушту: Вашингтонго таянуу кризис учурунда сөзсүз түрдө анын колдоосуна ээ болосуң дегенди билдирбейт.
Сауд Арабиясынын аэропорттору менен мунай объектилерине “Ансаруллахтын” болуп көрбөгөндөй чабуулдары жүрүп жаткан шартта, Эр-Рияд да Киев сыяктуу АКШнын колдоосун күтүп калды. Бирок Вашингтон союздаштарына жардам берүү жоопкерчилигинен четтеп жаткандай көрүнөт.
Автор: Жакынкы Чыгыш боюнча эксперт Хоссейн Мохаммади
(Автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт).