Америкалык мыйзам чыгаруучулар Трамптын администрациясынан Ирандын жай тургундарына жасалган чабуулдар боюнча түшүндүрмө берүүнү талап кылышты.
АКШнын 77 мыйзам чыгаруучусу Иранга каршы согуш учурунда жай тургундарга жасалган чабуулдар жана алардын айрымдарынын каза болушу боюнча АКШ өкмөтүнөн жана Согуш министрлигинен түшүндүрмө берүүнү талап кылган кат жөнөттү.
АКШ Конгрессинин Демократиялык партиядан болгон мүчөсү Ясмин Ансари шаршемби күнү X платформасындагы билдирүүсүндө мындай деп жазды:
«АКШ президенти Дональд Трамп менен Согуш министри Пит Хегсеттин Иранга каршы кыйратуучу жана мыйзамсыз согушу уланып жаткан учурда, Ирандагы үйлөнүү үлпөтүнө жакында жасалган чабуулдан беш жай тургун, анын ичинде эки бала каза болду».
Ал сөзүн улап: «Бул окуя АКШнын Иранга жасаган чабуулдарынын натыйжасында жай тургундар арасында курмандыктардын көбөйүшүнүн үрөй учурган тизмегиндеги акыркы окуя болуп калды. Анын ичинде согуштун биринчи күнүндө башталгыч мектепке жасалган чабуул да бар. Анда 120 бала каза болгон», — деп белгиледи.
Ансари андан ары өз сөзүнө төмөнкүлөрдү кошумчалады:
«Мен Сара Джейкобс, Жейсон Кроу жана Конгресстеги дагы 74 кесиптешим менен бирге АКШ өкмөтүн үйлөнүү үлпөтүнө жасалган чабуул жана Иранга каршы согушта жай тургундардын курмандыктарынын көбөйүп жатышы үчүн жоопкерчилик алууга чакырдым».
Иранга каршы 40 күндүк согуш башталгандан бери америкалык расмий өкүлдөр коопсуздук маселелерине басым жасап келишкен. Бирок жай тургундардын объектилерине жасалган чабуулдардын масштабы акырындап ачыкка чыга баштады. Минаб шаарындагы «Шажаре Таййиба» башталгыч мектебине, Бандар-Кохстактагы үйлөнүү үлпөтүнө жана Ламерд шаарындагы спорт залга жасалган чабуулдар Конгрессте мурда болуп көрбөгөндөй деңгээлде, жок дегенде, бир пикирге келүүгө түрткү болду: бул согуштагы адам өлүмү көзөмөлдөн чыгып баратат.
Негизги суроо — жай тургундар өлтүрүлдүбү же жокпу дегенде эмес, эмне үчүн алгач бул фактылар четке кагылып, кийин кечигүү менен моюнга алынганында жана акырында бул көрүнүш укуктук жана саясий легитимдүүлүк кризисине кантип айланганында. Бул жагдай атүгүл Демократиялык партиянын мыйзам чыгаруучуларынын реакциясын жаратты.
Окуялардын хронологиясы мыйзам чыгаруучулардын көңүлүн бурду
Мыйзам чыгаруучулардын көңүлүн бурган биринчи жагдай — окуялардын хронологиясы болду.
«Шажаре Таййиба» мектебине жасалган чабуул согуштун алгачкы сааттарында болгон. Маалыматтарга караганда, анда 120дан 175ке чейин жай тургун каза болуп, алардын басымдуу бөлүгүн 7 жаштан 12 жашка чейинки балдар түзгөн.
Сенаторлор расмий билдирүүсүндө бул чабуулду «үрөй учурган окуя» деп атап, көз карандысыз талдоо «чабуул үчүн америкалык аскерлер жооптуу болушу мүмкүн экенин олуттуу түрдө көрсөтүп жатканын» белгилешкен.
Бирок Пентагон жоопкерчиликти моюнга алуудан баш тартуу менен гана чектелбестен, иликтөөнүн жыйынтыктарын алты айдан ашык убакыт бою жарыялаган эмес.
40 күндүк согуш аяктагандан кийин Кохстакта үйлөнүү үлпөтүнө чабуул жасалганы кабарланган. Маалыматтар боюнча, АКШнын Аскер-деңиз күчтөрүнө таандык учак үйлөнүү үлпөтү өтүп жаткан жерге жакын жайгашкан телекоммуникациялык объектке алты жогорку тактыктагы бомба таштаган. Алардын бири бутадан четтеп, жай тургундардын өлүмүнө алып келген.
Мыйзам чыгаруучулар The Washington Post гезитиндеги макалага таянып, чабуул үчүн АКШ жооптуу болушу «өтө ыктымал» экенин билдиришкен. Бирок Пентагон бул боюнча унчукпай келген.
Ясмин Ансаринин айтымында, жай тургундардын өлүмү, аны четке кагуу, натыйжасыз иликтөөлөр жана ушундай окуялардын кайталанышы «үрөй учурган көрүнүштү» түздү. Мындан ары муну «бир жолку ката» катары түшүндүрүүгө болбойт.
Жарандарды коргоо программаларынын кыскарышы
Мыйзам чыгаруучулар окуяларды жөн гана каттоо менен чектелбестен, алардын себептерин да аныктоого аракет кылышты.
Эң маанилүү жагдайлардын бири — АКШнын Согуш министрлигинде жай тургундарга келтирилүүчү зыянды азайтуу боюнча программалардын жана кызматкерлердин санынын системалуу түрдө кыскарышы болду.
Мыйзам чыгаруучулардын катында келтирилген маалыматка ылайык, АКШнын Борбордук командачылыгында (CENTCOM) жай тургундарга келтирилүүчү зыянды азайтуу боюнча иштеген жарандык кызматкерлердин саны 10дон ашык адамдан бир адамга чейин кыскарган.
Конгресстин чечими менен түзүлгөн Жарандарды коргоо борборунун кызматкерлеринин саны да 30дан ашык адамдан жетиге чейин азайган.
Кызматкерлердин кыскарышы, макалада айтылгандай, бул чабуулдар атайылап жасалган болушу мүмкүн деген шектенүүлөрдөн тышкары, америкалык аскерлердин мектептер жана спорт залдар сыяктуу жарандык объектилерди аныктоо, ошондой эле операциялар башталганга чейин тобокелдиктерди баалоо мүмкүнчүлүктөрү чектелгенин билдирет.
Башкача айтканда, мыйзам чыгаруучулардын жүйөсү боюнча, жай тургундардын өлүмү жөн гана «тактикалык ката» эмес, жарандарды коргоонун маанисин төмөндөтүп койгон кеңири саясаттын натыйжасы болушу мүмкүн.
Бул талдоону АКШнын Согуш министри Пит Хегсеттин Америка Кошмо Штаттары согуш жүргүзүүнүн «акылсыз эрежелерин» сактабай турганы тууралуу билдирүүлөрү да кошумча суроолорго негиз болууда.
Конгресстеги нааразылык практикалык чараларга өттү
Бул кризистин Конгресс менен Пентагондун ортосундагы кадимки талаштардан айырмасы — катка кол койгондордун санынын жана саясий курамынын кеңдигинде.
2026-жылдын март айында Өкүлдөр палатасынын 121 мүчөсү жай тургундардын арасында курман болгондор тууралуу маалымат берүүнү талап кылышкан.
Эми октябрь айында 77 мыйзам чыгаруучу, анын ичинде Өкүлдөр палатасынын жана Сенаттын 74 демократ мүчөсү, Пентагонго мөөнөт көрсөтүлгөн кат жөнөтүштү.
Сенатта да негизги комитеттердин алты демократ сенатору биргелешкен билдирүү жасашкан. Алардын арасында Куралдуу күчтөр боюнча комитеттеги азчылыктын лидери Рид жана Чалгындоо боюнча комитет төрагасынын орун басары Уорнер бар.
Бул нааразылык практикалык аракеттерге да айланды.
Сенаттын коргонуу боюнча жылдык мыйзам долбооруна аскердик ведомствонун иш сапарларына байланыштуу каражаттарды чектеген жобо киргизилген. Ага ылайык, Минабдагы мектепке жасалган чабуулду кошкондо, жай тургундардын арасында курман болгондор тууралуу отчеттор берилмейинче, АКШнын Согуш министрлигинин иш сапарларына арналган бюджетинин 25 пайызынан ашыгын пайдаланууга болбойт.
Бюджеттик каражаттарды таасир этүүчү курал катары колдонуу мыйзам чыгаруучулар мындан ары сүйлөшүүлөр жана кат алышуу менен гана чектелбей, түзүмдүк басым көрсөтүүгө аракет кылып жатканын билдирет.
Укуктук жана стратегиялык кесепеттер
Саясий жагдайдан тышкары, бул окуялар олуттуу укуктук жана стратегиялык кесепеттерге да ээ.
Эл аралык укук жагынан алганда, Ирандын Тышкы иштер министрлигинин өкүлүнүн айтымында, Ламерд шаарынын калктуу аймактарында жүз миңдеген вольфрам окторун камтыган «Призма» кассеталык ок-дары сыяктуу тыюу салынган куралдарды колдонуу «ачык эле согуш кылмышы» болуп саналат.
Бул маселени Ирандын расмий өкүлдөрү көтөрүп чыгышкан. Ошол эле учурда америкалык мыйзам чыгаруучулардын «куралдуу жаңжалдардын мыйзамдарын» сактоо зарылдыгына басым жасашы мындай кооптонуулар Вашингтондун өзүндө да бар экенин көрсөтөт.
Стратегиялык жактан алганда, мындай кырдаал АКШнын мыйзамдуулугуна жана эл аралык аброюна шек келтириши мүмкүн.
Мыйзам чыгаруучулар өз катында жай тургундардын массалык түрдө каза болушу Иран эли үчүн гана кыйратуучу кесепеттерге алып келбестен, «Американын улуттук коопсуздук кызыкчылыктарына да зыян келтирерин» белгилешкен.
Жай тургундардын өлүмү дүйнө жүзүндөгү АКШнын легитимдүүлүгүнө доо кетирет деген пикир демократтар арасында кеңири колдоо таап жатканын макала белгилейт.
Конгресстеги күмөн саноолордун үч негизги себеби
АКШ Конгрессинде Минаб жана Ламерд шаарларындагы чабуулдарга байланыштуу күмөн саноолор үч фактордун айкалышынан келип чыккандай көрүнөт.
Биринчиден, жай тургундардын арасында курман болгондордун көптүгү жана бул фактыларды четке кагуунун кыйынчылыгы.
Экинчиден, The Washington Post сыяктуу басылмалардагы көз карандысыз документтер жана маалыматтар. Алар окуяларды «маалыматтык ката» деп түшүндүрүүгө шек жаратып, анын ордуна буталарды туура эмес же атайылап туура эмес тандоо маселесин көтөрүшкөн.
Үчүнчүдөн, жай тургундарды коргоо механизмдеринин атайылап же байкабастан кыскартылышы. Мыйзам чыгаруучулар муну кокустук окуя эмес, кеңири саясаттын белгиси катары карашууда.
Трамптын администрациясы үчүн кесепеттер
Трамптын администрациясы үчүн мындан аркы кесепеттер айкын болуп турат: иликтөөлөрдүн отчеттору жарыяланып, жооптуу адамдардын жоопкерчилиги таанылмайынча, бул кризис басаңдабастан, Конгрессте жана коомчулукта туруктуу сындын булагына айланышы мүмкүн.
Мыйзам чыгаруучулар көтөрүп жаткан негизги суроо мындай: эгер согуш учурунда жай тургундарды коргоо «акылсыз эреже» деп эсептелсе, анда АКШ жүргүзгөн согуштардын легитимдүүлүгүн эмне камсыз кылат?