Израилдеги парламенттик шайлоо Биньямин Нетаньяху үчүн Кнессеттеги орундарга болгон кадимки саясий күрөштөн алда канча маанилүү. Бул шайлоо анын саясий карьерасы үчүн тагдыр чечүүчү сыноого айланды.
Израилдин коопсуздугун камсыз кылуу, душмандарын жеңүү жана «толук жеңишке» жетишүү убадалары менен өз саясатын көп жылдар бою актап келген премьер-министр эми принципиалдуу суроого жооп берүүгө аргасыз: эгер анын стратегиялары ушунчалык ийгиликтүү болсо, эмне үчүн Иран маселеси Израилдин коопсуздугуна коркунуч келтирген негизги факторлордун бири бойдон калууда?
Нетаньяху азыр саясий жеңилүү бийлик үчүн узакка созулган күрөшүнүн жана коопсуздукту камсыз кылуу боюнча дооматтарынын аякташын билдириши мүмкүн болгон кырдаалга туш болду. Шайлоонун жыйынтыгы азырынча белгисиз болгону менен, өлкөдөгү саясий жагдай жана ички сын-пикирлер анын саясий карьерасындагы эң татаал сыноолордун бирине туш болгонун көрсөтүүдө. 2023-жылдын 7-октябрындагы коопсуздук системасынын кыйрашы жана анын кесепеттери Израилдин коопсуздук кызматтарынын ишенимдүүлүгүнө олуттуу шек жаратты.
Абсолюттук коопсуздук убадасынан ишеним кризисине чейин
Көп жылдар бою Нетаньяху өзүн коопсуздук коркунучтарына башка атаандаштарына караганда натыйжалуу каршы тура алган саясатчы катары көрсөтүүгө аракет кылып келген. Бирок 2023-жылдын 7-октябрындагы окуя Израилдин толук коопсуздугу тууралуу бул билдирүүлөрдүн канчалык алсыз болгонун көрсөттү.
Израилдин чалгындоо жана аскердик кызматтары үчүн күтүүсүз болгон чабуул, ХАМАС күчтөрүнүн Газа тилкесинин айланасындагы аймактарга жана калктуу конуштарга кириши, ошондой эле көп сандаган израилдиктердин өлтүрүлүшү жана барымтага алынышы өлкөнүн коопсуздук системасынын аброюна тарыхый сокку урду.
Андан кийин Нетаньяхунун өкмөтү Газа тилкесинде масштабдуу аскердик операцияларды баштап, Израилдин Ливандагы «Хезболла» кыймылы жана Иран менен тирешүүсү да күчөдү.
Нетаньяху бул операциялардагы аскердик ийгиликтерди Израилдин душмандарын ооздуктоо жөндөмү калыбына келгенинин далили катары көрсөтүүгө аракет кылды. Бирок негизги көйгөй чечилбей калды: аскердик күч стратегиялык максаттарга жетүү менен бирдей эмес.
Кагылышуулар узакка созулуп, адамдык жана экономикалык жоготуулар көбөйүп, өкмөт акыркы жеңишке жетүү үчүн операцияларды улантуу зарылдыгын айтып жатканда, олуттуу суроо жаралат: тандалган стратегия узак мөөнөттүү коопсуздукту камсыз кылдыбы же жаңы жаңжалдардын чыгышына гана түрткү бердиби?
Иран: Нетаньяху ураандар менен чече албаган маселе
Иран Нетаньяхунун коопсуздук стратегиясынын негизги багыттарынын бири болуп келген. Ал Ирандын өзөктүк программасына, ракеталык мүмкүнчүлүктөрүнө жана аймактагы таасирине каршы күрөштү өз саясатынын башкы маселеси катары бир нече жолу белгилеп, бул коркунуч премьер-министр кызматында кала беришинин зарылдыгын далилдейт деп көрсөтүүгө аракет кылган.
Бирок аскердик өнөктүктүн жыйынтыгын чабуул жасаган тараптын жеңиш тууралуу билдирүүлөрү менен гана баалоого болбойт. Чыныгы өлчөм — жарыяланган максаттарга канчалык жетишкени, күчтөрдүн тең салмагында туруктуу өзгөрүү болгону жана кризистин кайталанышына бөгөт коюу мүмкүнчүлүгү.
Эгер масштабдуу операциялардан кийин да Иран менен тирешүүнүн кайра күчөшү ыктымал бойдон калса, анда стратегиялык көз караштан алганда, маселе толук чечилген эмес дегенди билдирет.
Израилдин 12-каналы жакында Нетаньяху менен Израилдин армиясынын Башкы штабынын башчысы Эяль Замирдин Иранга байланыштуу жаңы аскердик операция жүргүзүү мүмкүнчүлүгү боюнча пикир келишпестиги тууралуу маалымат тараткан.
Маалыматка ылайык, сунушталган аракеттер Тегеран менен кыйла масштабдуу тирешүүгө алып келиши мүмкүн эле. Израилдин расмий өкүлдөрү бул пикир келишпестиктин айрым деталдарын четке кагышкан же алардын чындыкка дал келерине шек келтиришкен. Бирок мындай маалыматтын шайлоонун алдында жарыяланышы Иран маселесинин канчалык сезимтал экенин көрсөтөт.
Оппозиция лидери Яир Лапид да премьер-министрдин аракеттерин сынга алып, Израилдин коопсуздугу шайлоо алдындагы үгүттүн куралына айланбашы керектигин билдирген.
Нетаньяхунун Иранга байланыштуу убадалары тууралуу сөз кылып жатып, ал премьер-министр бир нече жолу «толук жеңиш» тууралуу айтканын, бирок күтүлгөн натыйжаларга жетише албаганын белгилеген.
Израилдин саясий чөйрөсүндөгү мындай сын-пикирлер Нетаньяхунун жеңиш тууралуу билдирүүлөрүнө сокку болуп эсептелет. Анткени анын ички саясий атаандаштары да Иран тараптан коркунучтардын сакталып турушун стратегиялык ийгиликке теңөөгө болбой турганын белгилешүүдө.
«Каршылык көрсөтүү огу»: бир нече фронттогу тирешүүнүн стратегиялык баасы
Иран Нетаньяхунун өкмөтү үчүн жалгыз багыт эмес. Газа тилкеси, Ливан жана башка аймактар да анын өкмөтүнүн аскердик аракеттеринин негизги бөлүгүнө айланды.
Бул фронттордо Израиль «Каршылык көрсөтүү огуна» байланышкан айрым топторго олуттуу аскердик соккуларды урду. Бирок аскердик соккунун өзү каршылык толугу менен талкаланды же аймактагы тартип Тель-Авив каалагандай өзгөрдү дегенди билдирбейт.
Газа тилкесинде жүргүзүлгөн масштабдуу аскердик операциялар Израилдин бардык жарыяланган максаттарына жетишин камсыз кыла алган жок.
Ливанда «Хезболланын» алсыратылышын да жаңжалдан кийинки саясий жана коопсуздук кырдаалын эске албай туруп, бул уюм толугу менен жок кылынды деп баалоого болбойт.
Аймактык деңгээлде Иран менен тирешүү да аскердик басым сөзсүз түрдө атаандаштын саясий жактан багынып беришине алып келбей турганын көрсөттү.
Ошондуктан Нетаньяху үчүн негизги маселе өткөрүлгөн операциялардын саны же атаандашка келтирилген зыяндын көлөмү эмес. Эң маанилүүсү — бул операциялар жарыяланган стратегиялык максаттарга узак мөөнөттүү натыйжа менен жетүүгө мүмкүндүк бердиби деген суроо.
Нетаньяху принципиалдуу карама-каршылыкка туш болууда: ал акыркы жеңиш тууралуу канчалык көп айтса, коркунучтардын уланышы жана жаңы операциялардын зарылдыгы ошол жеңишке жетүү мүмкүнчүлүгүнө ошончолук көп шек жаратат.
Шайлоо — Нетаньяхунун жетишкендиктерине берилген акыркы баа
Израилдеги шайлоо өнөктүгү негизги саясий күчтөрдүн эч бири, жарыяланган сурамжылоолорго ылайык, өкмөт түзүү үчүн так жана тоскоолдуксуз жолго ээ болбогон шартта өтүүдө.
Кнессеттеги 120 орундун кеминде 61ин алуу өкмөт түзүү үчүн чечүүчү мааниге ээ болот. Бул болсо шайлоодон кийинки коалициялык сүйлөшүүлөргө жана саясий күчтөрдүн ортосундагы макулдашууларга байланыштуу. Демек, партиялардын шайлоодогу жыйынтыгы эле келечектеги өкмөттүн тагдырын толук аныктабайт.
Бирок Нетаньяхунун көйгөйү «Ликуд» партиясы канча орун алары менен гана чектелбейт.
Ал 7-октябрдагы коопсуздук системасынын кыйрашы, узакка созулган жаңжалдардын чыгымдары, резервдик күчтөрдүн абалы, ички пикир келишпестиктер жана жеңиш тууралуу убадалар менен чыныгы натыйжалардын ортосундагы ажырым үчүн да жооп берүүгө тийиш.
Анын атаандаштары шайлоону Нетаньяхунун бийлигине чекит коюу мүмкүнчүлүгү катары көрсөтүүгө аракет кылышууда. Ал эми тарапташтары анын саясий тажрыйбасына жана коопсуздук жаатындагы саясатына ишенүүнү улантышууда.
Мындай шартта шайлоо Нетаньяху үчүн өмүр менен өлүм маселесине айланды: бийликте калуу ага аймактагы окуяларды өз көз карашына ылайык чечмелөөнү жана саясатын улантууну камсыз кылышы мүмкүн. Ал эми бийликтен кетүү анын саясий абалына жана беделине олуттуу сокку урушу ыктымал.
Жыйынтык: убадалар менен чыныгы натыйжалардын ортосундагы ажырым
Акырында, Нетаньяхунун жетишкендиктерин шайлоо алдындагы ураандар же «толук жеңиш» тууралуу билдирүүлөр менен гана баалоого болбойт.
Ал узак мөөнөттүү коопсуздук тууралуу убадаларын ишке ашырууда жана аскердик операцияларды чечүүчү стратегиялык жеңишке айландырууда олуттуу кыйынчылыктарга туш болду.
Иран Израилдин коопсуздук күн тартибиндеги негизги маселелердин бири бойдон калууда. «Каршылык көрсөтүү огу» менен байланышкан фронттор да оор аскердик соккуларга карабастан, Тель-Авивдин аймактык стратегиясында толук чечиле элек көйгөйлөр бойдон калууда.
Шайлоонун алдында Нетаньяхунун негизги алсыздыгы дал ушунда: ал кайрадан жеңиш тууралуу айта алат, бирок ошол сөздү кайталоо менен убадалары менен стратегиялык натыйжаларынын ортосундагы ажырымды жоё албайт.
27-октябрдагы шайлоо, биринчи кезекте, Израил коомчулугунун өз жетекчилигине болгон ишениминин деңгээлин жана Нетаньяхунун саясий туруктуулугун текшерген сыноо болуп саналат.