Жакынкы Чыгышта кырдаал согуш коркунучунун көлөкөсүндө турган учурда Сауд Арабиясынын коргоо министри, Пакистандын армиясынын башчысы жана Түркиянын Улуттук чалгындоо уюмунун жетекчисинин Тегеранга бир убакта барышы — «Мекке келишиминин» демилгечилери тарабынан «туруксуз мезгилде аймактык державалардын келечегин камсыз кылуу Иран менен түзүлгөн союз аркылуу гана мүмкүн» деген геосаясий чындыктын иш жүзүндө моюнга алынышын билдирет.
Бул тууралуу Student News Network (SNN) маалымат агенттиги жазды.
Маалыматка караганда, Ирандын Улуттук коопсуздук боюнча Жогорку кеңешинин катчысынын орун басары Али Багери Кани 26-октябрда Иран элинин жана куралдуу күчтөрүнүн АКШ менен Израилдин агрессиясына каршы туруштук бергени жана алардын өз максаттарына жете албай калганы тууралуу айтты.
Ал Иран элинин жана өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн жетишкендиктерин эске алуу менен Ислам Республикасынын ички мүмкүнчүлүктөргө жана өз күчүнө таянган коргонуу модели улуттук коопсуздукту камсыз кылуунун ийгиликтүү үлгүсүнө айланганын белгиледи.
Багери Кани сөзүн улантып, Ислам Республикасынын стратегиялык саясаты ар дайым аймактын коопсуздугу ошол аймактагы мамлекеттер тарабынан камсыздалып, кепилдениши керек деген принципке негизделгенин айтты.
Анын белгилешинче, чет өлкөлөрдүн, айрыкча АКШнын кийлигишүүсү жана таасиринин күчөшү, ошондой эле Израилдин аймактагы ар кандай деңгээлдеги аракеттери коопсуздукка жана туруктуулукка зыян келтирет.
Тегерандагы жолугушуу: аймактык коопсуздукту ички күчтөр аркылуу камсыз кылууга карай кадам
Ирандын Улуттук коопсуздук боюнча Жогорку кеңешинин катчысынын орун басары аймактык коопсуздукту камсыз кылууда өлкөлөрдүн кызматташуусунун маанисине токтолду.
Ал Ирандын улуттук коопсуздукту камсыз кылуудагы ийгиликтүү тажрыйбасын пайдалануу жана аймактагы өлкөлөрдүн катышуусуна негизделген коопсуздук концепциясынын алкагында Тегеранда өткөн төрт тараптуу жолугушуу аймактык коопсуздукту ички күчтөрдүн жардамы менен камсыз кылуу процессиндеги маанилүү кадам болушу мүмкүн экенин белгиледи.
Багеринин айтымында, Ирандын куралдуу күчтөрүнүн жана элинин аракеттеринин натыйжасында пайда болгон бул демилге коопсуз, туруктуу, тынчтык өкүм сүргөн жана өнүгүүгө багытталган аймакты түзүүгө жол ачат.
Тегеранга Сауд Аравиясынын коргоо министри Халид бин Салманды алып келген аскердик учактын конушу, Пакистан армиясынын Башкы штабынын башчысы Асим Мунирдин жана Түркиянын Улуттук чалгындоо уюмунун башчысы Ибрахим Калындын бир учурда Ирандын борборунда болушу — бүгүнкү жаңылыктар тизмесиндеги жөнөкөй дипломатиялык окуя гана эмес. Бул көрүнүш Жакынкы Чыгыштагы азыркы чындыктын эң ачык сүрөтү болуп саналат.
Аймактын үстүндө согуш коркунучу болуп көрбөгөндөй күчөп, жаңы тирешүүлөрдүн чыгуу ыктымалдыгы жогорку деңгээлге жеткен учурда Сауд Арабиясынын коргоо министринин, Пакистандын армиясынын башчысынын жана Түркиянын чалгындоо кызматынын жетекчисинин Ирандын борборунда жолугушуусу так жана стратегиялык мааниге ээ билдирүүнү камтыйт. Тарыхый бурулуш учурларда саясаттын багыты күчтөрдүн тең салмагын өзгөртүүгө жана коопсуздукту камсыз кылууга жөндөмдүү тарапка бурулат.
«Мекке келишиминен» кийинки кадам: Тегеранда толукталып жаткан коопсуздук пазлы
Тегерандагы бул төрт тараптуу жолугушуунун мааниси жакынкы тарыхтагы окуяларды эске алганда дагы да жогорулайт.
Дал ушул үч өлкө — Эр-Рияд, Исламабад жана Анкара — буга чейин «Мекке келишими» сыяктуу демилгелердин алкагында үч тараптуу коопсуздук кызматташтыгын жана өз ара аракеттенүүнү түзүүгө аракет кылышкан.
Башында бул механизм аймакта өз алдынча коопсуздук калканын түзө алат деген ой болгон болушу мүмкүн. Бирок акыркы айлардагы тез өзгөрүүлөр жана жер-жерлердеги кырдаалдын татаалдыгы Батыш жана Түштүк Азиядагы эч бир келишим же альянс Ирандын геосаясий салмагын эске албай туруп, кагаз жүзүндөгү пландан ары өтө албасын көрсөттү.
Мекке келишиминин демилгечилеринин Тегеранга келиши — аймактык коопсуздуктун жалпы түзүмү анын негизги бөлүгү болгон Ирансыз дайыма толук эмес бойдон каларын иш жүзүндө жана аң-сезимдүү түрдө моюнга алуу болуп саналат.
Күчтүн катаал логикасы: эмне үчүн коңшу өлкөлөргө «күчтүү Иран» керек?
Чындыгында, аймактык державалар баарынан мурда өз кызыкчылыктарын эсепке алып аракеттенишет жана келечектеги максаттарына жараша кадам ташташат.
Сауд Арабиясы ири экономикалык долбоорлорун жана өнүгүү келечегин аймактагы деңиз жолдорунун жана аба мейкиндигинин тынчтыгына байланыштырса, Түркия түштүк чек араларындагы татаал коопсуздук маселелерине туш болууда. Ал эми Пакистандын туруктуулугу жана стратегиялык тереңдиги Иран платосундагы тынчтык менен тыгыз байланышта.
Бул өлкөлөр өздөрүнүн келечегине кепилдик берүү күчтүү Иран менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүдөн жана кызматташуудан өтөрүн жакшы түшүнүшөт. Эл аралык саясаттын катаал логикасы мындай дейт: бороондуу күндөрдө эч ким алсыз оюнчуга кайрылбайт. Эгер Иран алсыз абалда болгондо, аскердик коркутуулар менен билдирүүлөр күчөп турган учурда аймактагы коопсуздук маселелерин чечүүчү адамдардын борбору анын борбор шаарына айланмак эмес.
Майдандагы күчтөрдүн дипломатиясы: саясий сылык сөздөрдөн алда канча жогору
Бул окуянын маанилүү жана өзгөчө көңүл бурууга арзый турган жагы — Тегеранга келген коноктордун курамы. Бул жолу сөз тышкы иштер министрлеринин салтанаттуу жолугушуулары же кадимки дипломатиялык сылык сөздөр жөнүндө болуп жаткан жок. Бул жерде эң жогорку деңгээлдеги аскердик жана чалгындоо кызматтарынын жетекчилери катышууда.
Тегеранга өз өлкөлөрүндө эң татаал маселелерди карап, аскердик жана коопсуздук кырдаалынын чыныгы абалын түздөн-түз билген адамдар келишти.
Ислам дүйнөсүндөгү үч маанилүү державанын коопсуздук жана аскердик чөйрөлөрүнүн жетекчилери коркунучтар эң жогорку чекке жеткен учурда Тегеран менен биргелешип иштөөнү жана кызматташууну өздөрүнүн келечектеги коопсуздугунун калканы катары тандап жатса, бул Ирандын каршылык көрсөтүү жөндөмү менен күчү аймактагы чечим кабыл алуучу адамдардын аң-сезиминде реалдуу мааниге ээ болгонун билдирет.
Кечээ Тегеранда өткөн жолугушуу Иранды обочолонтуу жөнүндөгү үмүттөргө жана көп жылдар бою жүргүзүлгөн Ирандан коркуу сезимин күчөтүү аракеттерине каршы багытталган кадам болду.
Согушту жана чыңалууну күчөтүп жаткан аймактан тышкаркы оюнчулар үчүн төрт тараптуу бул жолугушуунун билдирүүсү түшүнүктүү: аймак өзүнүн кризистерин чечүүнүн жолдорун Батыштын борборлорунан эмес, өз ичинен издөөгө жетишип калды. Бул жаңы, ички күчтөргө таянган коопсуздук түзүмүндө Тегеран жөн гана байкоочу эмес, негизги кабыл алуучу жана аймактык мамилелердин маанилүү таянычы болуп саналат.