Стратегиялык коммуникациялар боюнча адис, Жогорку экономика мектебинин (НИУ ВШЭ) жана Тюмень мамлекеттик университетинин (ТГУ) окутуучусу Елена Кулешова Россиянын Эл аралык иштер боюнча кеңешинин (РСМД) сайтында жарыяланган материалында Йемендеги акыркы окуялардын аймактык коопсуздукка, Баб-эль-Мандеб кысыгына жана Жакынкы Чыгыштагы геосаясий күчтөрдүн тең салмагына тийгизген таасирин талдады.
Анын пикиринде, Йемендеги окуялар Жакынкы Чыгыштагы узакка созулган жаңжалды макрорегионалдык кризистин деңгээлине чыгарды. «Ансар Аллах» кыймылынын (хуситтер) тарапташтарынын Моха стратегиялык портун ээлеп алышы жана алардын кургактагы аскерлеринин Баб-эль-Мандеб кысыгындагы аралдарга чыгышы иш жүзүндө Йемендин өзүндөгү күчтөрдүн тең салмагын гана эмес, Жакынкы Чыгыштагы негизги деңиз коммуникацияларынын коопсуздук архитектурасын да өзгөрттү.
Сананын күчтөрүнүн аскердик кубатын көрсөтүүсү Ирандын «алдыңкы коргонуу» (Forward Defense) доктринасынын жаңырыгы экенин белгилөөгө болот. 2026-жылы Йемендеги плацдарм каршылыктын перифериялык очогунан макрорегионалдык асимметриялык кармоонун негизги элементине айланды.
Ирандын жогорку лидери Моджтаба Хаменеинин кеңешчиси Мохаммад Мохбер хуситтерди алардын «дүңгүрөгөн жеңиши» менен куттуктаса, хуситтердин өкүлү Мухаммед Абдулсалам «кыймылдын операциялары коргонуу мүнөзүндө экенин жана Йеменге жасалган чабуулдар токтогондо алар да токтотуларын» билдирди.
Аймактык контекст
Баб-эль-Мандеб кысыгынын айланасындагы кырдаалдын курчушу Ормуз кысыгынын аймагындагы туруксуздук менен катар жүрүп жатат. Бул дүйнөлүк энергетика рыногуна олуттуу таасир берүүдө. Ирандагы согуштун башталышы менен Перс булуңунан углеводороддорду экспорттоонун салттуу жолдору дээрлик токтоп калды. Ошондуктан Кызыл деңиздеги терминалдардын жана «Чыгыш — Батыш» мунай куурунун мааниси кыйла жогорулады.
Йемендеги лоялисттердин Моха шаарын жоготушу Эр-Рияддын альтернативдүү логистикалык жолдоруна коркунуч жаратты. Эми Янбу жүктөө портунан чыккан саудиялык танкерлер түздөн-түз сокку урууга мүмкүн болгон аймакта калууда.
Бул дүйнөлүк рынокторго дароо таасир этти. Bloomberg агенттигинин маалыматына караганда, Brent маркасындагы мунайдын баасы тез арада баррелине 105 доллардан ашты. Ал эми коопсуздук тобокелдиктеринен улам Сауд Аравиясында күнүмдүк мунай өндүрүү көлөмү 1990-жылдардан берки эң төмөнкү көрсөткүчтөрдүн бирине — 6,2 миллион баррелге чейин кыскарды.
11-сентябрда хуситтер Дубаб шаарын көзөмөлүнө алып, ага чейин, 10-сентябрда, алар Кызыл деңиздеги Ханиш аралына жеткенин «Ансар Аллах» кыймылынын саясий бюросунун мүчөсү Хузам аль-Асад билдирген.
Тышкы оюнчулардын позициялары
Кагылышуунун күчөшү «Ансар Аллахтын» каршылаштарынын лагериндеги олуттуу пикир келишпестиктерди ачыкка чыгарды. АКШнын президенти Дональд Трамптын администрациясы CENTCOM командачысы, адмирал Брэд Купердин катуу риторикасына карабастан, иш жүзүндө АКШ Конгрессиндеги аралык шайлоолордун алдында кеңири масштабдагы өнөктүккө тартылуудан баш тартып жатат. АКШнын Аскер-аба күчтөрүнүн патрулдук аракеттери жана чектелген авиациялык соккулары жердеги согуштук аракеттердин динамикасын өзгөртүүгө жөндөмдүү эмес.
Өз кезегинде Сауд Арабиясы татаал геосаясий тандоого туш болууда: Арабдар аралык коалиция Эр-Рияд менен Абу-Дабинин ортосундагы ички карама-каршылыктардан улам алсырады. Ал эми Йемен өкмөтүнүн Таиз — Моха багытында каршы чабуул уюштуруу аракеттери азырынча фронттогу кырдаалды турукташтырууга алып келген жок.
Каршылашынын пикир келишпестиктери чечим кабыл алуу процессин создуктуруп жатканынан пайдаланып, Сана убакыт факторун өз пайдасына колдонууда. Ал өзүнүн тышкы саясий каналдары, анын ичинде хуситтердин тышкы иштер министринин орун басары Хусейн аль-Эззинин билдирүүлөрү аркылуу активдүү маалыматтык кампания жүргүзүп жатат.
Кызыгы, АКШнын өкүлү Женнифер Нидхарт де Ортис хуситтерди «Ирандын агенттери жана куралдары» катары иш алып барып жатканы үчүн айыптаган. Бирок бул айыптоону тастыктаган далилдер келтирилген эмес. Мындан тышкары, ошол эле макалада Ирандын жогорку даражалуу өкүлүнүн «Иран хуситтерди көзөмөлдөбөйт» деген сөздөрү келтирилет. Бул пикир бир катар фактылар менен да бекемделет. Атап айтканда, хуситтердин Йемендеги өздөрүнүн ички күн тартиби жана жергиликтүү максаттары бар. Ошондой эле «Ансар Аллах» стратегиялык жана тактикалык жактан өз алдынча аракеттенет.
Ошол эле учурда хуситтер Иран үчүн түздөн-түз АКШ менен кагылышууга барбай туруп, каалаган натыйжаларга жетүүгө жана дипломатиялык маневр үчүн мейкиндикти сактап калууга мүмкүндүк берген ыңгайлуу инструментке айланганын да белгилөөгө болот.
Стратегиялык максаттар
Сана күчтөрүнүн чабуул аракеттерин талдоо жакынкы мезгилдеги максаттардын теориялык жактан логикалык ырааттуулугун аныктоого мүмкүндүк берет. Биринчи максат — согуштук аракеттерди жүргүзүүнүн экономикасын жана тактикасын хуситтер үчүн кыйла пайдалуу нукка өзгөртүү.
Кысыктын эң кууш бөлүгүндө — болжол менен 29 чакырым аралыкта — баллистикалык ракеталардын кереги жок. Жээкти көзөмөлгө алуу арзаныраак жээктен учурулуучу кемеге каршы ракеталык комплекстерди жана согуштук ылдам кайыктарды колдонууга мүмкүнчүлүк берет. Натыйжада Баб-эль-Мандеб кысыгын көзөмөлгө алуунун акыркы максаты деңиздеги кеме каттамдарын жок кылуу эмес, сүйлөшүүлөрдө күчтүү көзүргө ээ болуу болуп саналат.
Мунайдан тышкары, хуситтер эми критикалык инфраструктураны, анын ичинде кысыктын түбү аркылуу өткөн магистралдык интернет кабелдерин да көзөмөлдөп жатышат. Алардын бузулушу Азия менен Европанын ортосунда жалпы санариптик блэкаутка алып келиши мүмкүн.
Бул келечектеги сүйлөшүүлөрдө Сананын позициясын кыйла бекемдейт. Болжолдуу түрдө, бул сүйлөшүүлөрдүн максаты Эр-Рияд менен Вашингтонду Йемендеги блокаданы алып салууга мажбурлоо болушу мүмкүн. Глобалдык масштабда мындай кадам Иранга да пайдалуу. Баб-эль-Мандебди көзөмөлдөгү аймакка айлантуу менен Тегеран өзүнүн өзөктүк программасы жана санкцияларды алып салуу боюнча сүйлөшүүлөрдө өтө күчтүү көзүргө ээ болот.
Россия үчүн жыйынтыктар
Россиянын тышкы саясаты үчүн Йемендеги кризис кылдат тең салмактуулукту талап кылган комплекстүү чакырыкты жаратууда. Бир жагынан, деңиз жолдорунун туруксуздашышы континенттик транспорттук каттамдарга, атап айтканда, «Түндүк — Түштүк» эл аралык транспорт коридоруна (ЭТК) болгон кызыгууну күчөтүп, энергия булактарынын жогорку бааларын кармап турат.
Ошол эле учурда Москва жарандык кемелердин эркин жүрүүсүн жана жаңжалдын курчушуна жол бербөөнү ырааттуу түрдө жактап келет. Россиянын мамилеси «Ансар Аллах» кыймылы обочолонгон козголоңчул топ макамынан биротоло чыкканын жана Ирандын «прокси күчү» болуп саналбай турганын түшүнүүгө негизделиши керек.
Жакынкы Чыгыштагы коопсуздуктун келечектеги бардык конфигурациялары, эгерде Сананын кызыкчылыктары жана анын Тегеран менен стратегиялык союзунун тереңдиги аймактагы күчтөрдүн тең салмактуулугунун формуласына киргизилбесе, жашоого жөндөмсүз болуп калат.