Түркиянын лидери ШКУнун саммитине катышкан Бишкектен кайтып келе жаткан учактын бортунда журналисттердин суроолоруна жооп берди.
Түркиянын Шанхай кызматташтык уюмуна (ШКУ) мүчө болуу маселеси «эч кандай шартта Батыштан бурулуш дегенди билдирбейт». Бул тууралуу Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган ШКУнун саммитине катышкан Бишкектен кайтып келе жаткан учактын бортунда журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып билдирди.
«Биздин максатыбыз — 360 градустук көз карашка таянуу менен өз таасирибизди кеңейтүү», — деди президент.
Эрдогандын айтымында, негиздери мындан 30 жыл мурда «Шанхай бештиги» деген аталыш менен түптөлгөн ШКУ убакыттын өтүшү менен 30га жакын өлкөнү жана эл аралык уюмдарды бириктирген эң ири аймактык уюмга айланды.
Ал ШКУ Азия-Тынч океан аймагын жана Жакынкы Чыгышты бириктирген жалгыз түзүм экенин белгиледи.
Мамлекет башчысы ШКУ болжол менен 35 триллион доллар көлөмүндөгү экономикалык мейкиндикти жана 4 миллиарддан ашык калкты камтый турганын баса белгиледи.
«Уюмга мүчө өлкөлөр менен гана болгон биздин жылдык соода жүгүртүүбүз 150 миллиард долларга жакындап калды. Түркиянын өнүгүп жаткан экономикасын жана Чыгыш менен Батыштын ортосундагы стратегиялык абалын эске алуу менен, биз бул эбегейсиз экономикалык жана адамдык потенциалы бар мейкиндик менен мамилелерибизди кеңейтүүгө умтулабыз. Негизи, биз 2019-жылы баштаган “Жаңы Азия” демилгеси да ушул идеянын чагылдырылышы болуп саналат», — деди ал.
Түркиянын президенти ШКУ менен Түркияны жакындаштырып турган дагы бир маанилүү фактор аймактык жоопкерчиликтин жалпы маданияты экенин белгиледи.
Анын айтымында, саммитте ал бул маселе тууралуу сөз кылып, ошондой эле Түркиянын көп тараптуулукка жана кызматташтыкка негизделген дипломатиялык мамилеси, климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөш жана энергетика сыяктуу тармактардагы өлкөнүн ишмердүүлүгү тууралуу айтып берүүгө мүмкүнчүлүк алды.
Президент Эрдоган саммиттин алкагында Азербайжандын, Кыргызстандын жана Россиянын лидерлери менен сүйлөшүүлөрдү өткөрүп, күн тартибиндеги актуалдуу маселелерди кеңири талкуулаганын билдирди. Мындан тышкары, ал бир катар маектештери, анын ичинде БУУнун башкы катчысы менен пикир алмашкан.
Президент Түркия «Азиядагы эң батыштагы жана Европадагы эң чыгыштагы өлкө» катары өзүнүн баалуулуктарына шайкеш келген бардык демилгелердин табигый бөлүгү бойдон кала берерин баса белгиледи.
«Биз аймагыбыздагы ар кандай жаңжалдарды жана кризистерди эл аралык укуктун негизинде диалог жана дипломатия аркылуу жөнгө салуу боюнча принципиалдуу позициябызды улантабыз», — деди ал.
Түркиянын лидери журналисттин Бишкек саммитинин чечимдери Түркия менен ШКУнун ортосундагы экономикалык мамилелерге кандай таасир этери жана кызматташтыкты Түркиянын толук кандуу мүчөлүгүнө чейин кеңейтүү перспективасы бар-жогу тууралуу суроосуна да жооп берди.
«Баарынан мурда, Бишкек саммити өлкөбүздүн экономикалык, саясий жана стратегиялык мүмкүнчүлүктөрүн диверсификациялоого болгон чечкиндүүлүгүнүн конкреттүү далили болду. Түркия ШКУга мүчө өлкөлөр менен эки тараптуу соода-экономикалык мамилелерди колдойт. Кытайдан Борбордук Азияга, Россиядан Түштүк Азияга чейин бардыгы Түркиянын мындай кеңири мейкиндикте соода-экономикалык чөйрөдө чоң мүмкүнчүлүктөргө ээ экенин көрүп турушат.
Уюм менен болгон мамилелерибиздин алкагында акыркы жылдары биздин көп багыттуу тышкы саясий мамилебиздин чагылдырылышы катары олуттуу прогресске жетишилди. Түркия Батыш менен да, Чыгыш менен да тең салмактуу мамилелерди өнүктүрүүгө жана байланыштарын ошого жараша тереңдетүүгө жөндөмдүү өлкө. Түркиянын мындай мамилеси глобалдык көйгөйлөрдү кызматташтыктын жана натыйжалуу көп тараптуулуктун негизинде чечүү максатыбызды да бекемдейт.
Келечекте Шанхай кызматташтык уюму менен мамилелерди дагы жогорку деңгээлге чыгаруу биздин көз карашыбыз боюнча мүмкүн. Ошол эле учурда мен төмөнкү нерсени өзгөчө белгилегим келет: Түркиянын уюмга мүчө болуу перспективасы эч кандай блок менен мамилени үзүү же Батыштан бурулуш дегенди билдирбейт. Биздин максатыбыз — 360 градустук көз карашка таянуу менен өз салмагыбызды күчөтүү», — деди ал.
Саммиттин алкагында Россиянын президенти Владимир Путин менен жолугушуусу тууралуу суроого жооп берип жатып, Эрдоган тараптар Россия-Украина жаңжалынын айланасындагы кырдаалды кеңири талкуулашканын билдирди.
«Биз Путин мырза менен эки тараптуу жолугушуу өткөрдүк. Жолугушуунун жүрүшүндө, атап айтканда, Россия менен Украинанын ортосундагы окуялардын өнүгүшүн талкуулоого мүмкүнчүлүк болду. Жолугушуу абдан жемиштүү болуп, өтө жылуу маанайда өттү», — деди ал.
Президент Эрдоган Түркия менен Россия энергетика, соода, туризм жана инвестиция сыяктуу бир катар тармактарда кызматташып жатканын белгиледи.
«Мындан тышкары, биз жыл сайын миллиондогон россиялык туристтерди кабыл алабыз. Түркияга башка эч бир өлкөдөн мынчалык көп турист келбейт. Мурда, өзүңүздөр билгендей, Германия да алдыңкы орундарда болчу, бирок кийин Россия аны басып өттү», — деди президент.
Эрдогандын айтымында, Түркия аймактагы жаңжалдарды тынчтык жолу менен жөнгө салууда активдүү роль ойнойт. Ал Түркия менен Россиянын лидерлери Россия менен Украинанын ортосунда тез арада тынчтык орношуна үмүт артып жатканын белгиледи. Анын айтымында, жаңжал Кара деңиздеги жарандык кеме каттамдарынын коопсуздугуна коркунуч келтирбеши керек.
Эрдоган ошондой эле, өзгөчө Африкада, дан кризисинин кайрадан күчөп баратканынын белгилери байкалып жатканын айтып, анын курчушуна жол бербөө үчүн чараларды көрүү зарылдыгын белгиледи.
Мамлекет башчысы россиялык кесиптешине тынчтыкка жетишүү үчүн Анкара бардык зарыл аракеттерди көрүүгө даяр экенин билдиргенин айтты.
Түркиянын президенти Анкаранын F-35 программасына кайтып келиши боюнча сүйлөшүүлөр уланып жатканын билдирип, АКШдагы тиешелүү жол-жоболор жакын арада аяктайт деген үмүтүн билдирди.
«Биз KAANдан жана өзүбүздүн абадан коргонуу системаларыбызды иштеп чыгуудан баш тартпайбыз. Тескерисинче, Түркиянын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип жатабыз. Күчтүү Түркия деген мына ушул», — деди Эрдоган.
Мекке коргонуу альянсы тууралуу сөз кылып жатып, Эрдоган анын аймактагы туруктуулукту жана коопсуздукту камсыз кылуу үчүн түзүлгөнүн белгиледи.
«Биз бир туугандарыбыз менен бирге жолубузду улантып, барган сайын күчтөнө беребиз», — деди президент.
Стамбулда Мекке келишимине ылайык түзүлгөн Саясий маселелер жана коргонуу боюнча стратегиялык комитеттин биринчи жыйыны өткөнүнө жана ага аймактагы айрым өлкөлөрдүн терс реакциясына комментарий берип жатып, президент Эрдоган бул жолугушуунун мааниси чоң экенин белгиледи.
«Стамбулда абдан маанилүү жыйын өттү. Бул альянстын алкагында биринчи конкреттүү кадамды жасоо үчүн үч өлкөнүн тышкы иштер министрлери, коргоо министрлери жана башкы штабдарынын жетекчилери катышкан Саясий маселелер жана коргонуу боюнча комитет чогулду. Конкреттүү кадамдарды мүмкүн болушунча тез арада кабыл алууну көздөгөн мамилебиздин негизинде чечилиши керек болгон техникалык маселелерди аныктадык», — деди ал.
Президенттин айтымында, биринчи кезекте альянстын катчылыгын түзүп, анын толук кандуу иштешин камсыз кылуу зарыл.
Ал жыйында аскердик жана саясий маселелер, ошондой эле кызматташтыктын маанилүү багыты катары коргонуу өнөр жайы талкууланганын белгиледи.
Анын айтымында, альянска ачык каршы чыккан өлкөлөр көп эмес, бирок нааразычылыгын жашыруун билдирген мамлекеттер да бар.
«Тактап айтканда, Сауд Аравиясы, Пакистан жана Түркиянын ортосундагы тең салмак көптөгөн актёрлор үчүн бул альянсты ачык сындоону кыйындатат. Бул альянс биздин аймактагы туруктуулук жана коопсуздук үчүн түзүлгөн. Биз аны бир туугандарыбыз менен бирге мындан ары да бекемдей беребиз», — деди президент Эрдоган.
Греция менен мамилелерге токтолгон Эрдоган Түркия башка мамлекеттердин аймактарына доомат койбой турганын, бирок өз укуктарынын тебеленишине жол бербей турганын билдирди. Ал Грецияны «туура эмес жолдон» баш тартып, аскердик макамы жок аралдарды куралдандырууну токтотууга чакырды.
«Тарых — андан сабак алгандар үчүн эң сонун багыт берүүчү», — деп белгиледи Эрдоган.
«Терроризмсиз Түркия» процесси тууралуу президент Анкара бул маселеге мөөнөттөрдүн алкагында эмес, коюлган максатка жетүү көз карашынан мамиле кылып жатканын билдирди.
«Мамлекеттин өзүнүн планы жана жол картасы бар», — деди ал.
Президент Эрдоган Түркия Сириянын биримдигине жана аймактык бүтүндүгүнө баарынан көбүрөөк кызыкдар экенин белгилеп, бул өлкөнүн туруктуу өнүгүшүнүн жана потенциалын жогорулатуунун маанилүүлүгүн айтты.
Мамлекет башчысы ошондой эле Сириянын Демократиялык күчтөрүнүн (СДК) таркатылышы «бүткүл аймак үчүн жаңы доорго жол ачат» деген ишенимин билдирди.
«Терроризмдин башаты жабылышы керек, курал-жарак жана зомбулук доору аякташы зарыл», — деп билдирди Эрдоган.
Эрдогандын айтымында, АКШ да Сириядагы реалдуулукту түшүнө баштап, өлкөнүн аймактык бүтүндүгү боюнча Түркиянын позициясына жакындап жатат.