Дональд Трамп менен Владимир Путиндин Россиянын дизелдик отунун АКШга экспорттоо боюнча келишими Батыш өлкөлөрүндө, анын ичинде АКШнын өзүндө да катуу сын-пикирлердин толкунуна себеп болду.
Келишим күйүүчү май жеткирүүнү көбөйтүү жана бааларды көзөмөлдөө максатында жарыяланган. Бирок Вашингтондун, Киевдин жана Европанын реакциясы анын кесепеттери энергетикалык рыноктун чегинен алда канча кеңири экенин көрсөтүүдө. Эми талкуунун чордонунда Россияга каршы санкциялардын канчалык натыйжалуу экени, Украинага көрсөтүлүүчү колдоонун келечеги жана Батыш өлкөлөрүнүн биримдиги турат.
Күйүүчү майдын кымбатташы Трамптын администрациясына олуттуу басым жасады. Америкалык автомобиль ассоциациясынын маалыматына ылайык, АКШ менен Израилдин Иранга каршы согушу башталгандан бери дизелдик отундун баасы болжол менен 70 пайызга жогорулап, бир галлону 6,28 долларга жеткен.
Баанын мындай өсүшү жүк ташуунун жана айыл чарба өндүрүшүнүн чыгымдарын көбөйттү. Натыйжада жүк ташуучу унаалардын айдоочуларынын, фермерлердин жана айыл жерлеринин тургундарынын нааразычылыгы күчөдү. Бул топтор салттуу түрдө Республикалык партиянын шайлоочулары болуп эсептелет.
3-ноябрда өтө турган аралык шайлоолордун алдында Трампка жашоо наркын төмөндөтүү үчүн тез арада чечим табуу зарыл болуп турат.
Бирок Москва менен түзүлгөн келишим баалардын төмөндөшүнө кепилдик бербейт. АКШ өзү да дүйнөдөгү дизелдик отунду эң көп өндүргөн жана экспорттогон өлкөлөрдүн бири. Россия жарыялаган жеткирүүлөрдүн көлөмү да дүйнөлүк рыноктун масштабына салыштырмалуу анча чоң эмес.
Батыш Азиядагы согуштун жана өндүрүш инфраструктурасынын жабыркашынын натыйжасында энергетикалык камсыздоодо пайда болгон үзгүлтүктөрдү күйүүчү майдын бир нече партиясын жеткирүү менен жоюу мүмкүн эмес.
Эксперттер да бул келишимдин бааларга олуттуу таасир тийгизерине күмөн санашууда. Ошондуктан негизги маселе күйүүчү майдын баасы канчалык төмөндөй турганында гана эмес, бул чечимдин саясий жана стратегиялык чыгымдарында да турат.
АКШнын ичинде да келишимге каршылык күчөдү
Россия менен түзүлгөн келишим өлкө ичиндеги бир катар мыйзам чыгаруучулардын каршылыгына туш болду. Республикачылар менен демократтардан турган алты сенатор Трамптын администрациясына басым жасап, Конгресс менен кеңешпестен чечим кабыл алынганын жана мыйзам бузуу мүмкүнчүлүгүн сынга алышты.
2022-жылы Конгресс Москванын согушту каржылоосуна жол бербөө максатында Россиядан энергетикалык ресурстарды импорттоого тыюу салган.
Республикачыл сенатор Том Тиллис да бул келишим аталган мыйзамды бузушу мүмкүн деген маселени көтөрдү.
Нааразылыктар көйгөй күйүүчү май жеткирүү менен гана чектелбестигин көрсөтүүдө.
Трамптын чечими АКШнын санкциялык саясатынын негиздүүлүгүнө жана президенттин ыйгарым укуктарынын чектерине шек жаратты. Мурда киргизилген чектөөлөрдү так түшүндүрмөсүз алып салуу Вашингтондун союздаштарына жана атаандаштарына жөнөткөн саясий билдирүүсүн бүдөмүктөтүшү мүмкүн.
Ошондой эле бул чечим АКШнын стратегиялык милдеттенмелеринен шайлоо алдындагы саясий кызыкчылыктар жогору коюлуп жаткан жокпу деген суроону жаратат.
Келишимдин Европа үчүн кесепеттери
Бул келишимдин Европа үчүн да олуттуу кесепеттери бар.
Украинадагы согуш башталгандан кийин Европа өлкөлөрү Россиянын энергетикалык ресурстарына болгон көз карандылыгын азайтууну жана Москванын кирешелерин чектөөнү максат кылышкан.
Санкциялар Россиянын согушту улантуу чыгымдарын көбөйтүүгө жана анын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн чектөөгө багытталган.
Эми Вашингтон менен Кремлдин ортосундагы келишим жаңы кооптонууну пайда кылды: АКШ Россияга карата Батыштын жалпы стратегиясынан алыстап баратабы?
Маселенин мааниси Россиянын дизелдик отунун рынокко кайра кайтып келишинен гана турбайт. Европа санкциялардан улам экономикалык чыгымдарды тартып жаткан учурда, анын коопсуздук жаатындагы негизги өнөктөшү башка жолду тандап алышы мүмкүн.
Мындай ажырым Атлантика океанынын эки тарабындагы кызматташтыкты жана координацияны алсыратышы ыктымал. Ал эми Москва Вашингтон менен Европанын борборлорунун ортосундагы кызыкчылыктардын айырмачылыгын өз пайдасына пайдаланууга мүмкүнчүлүк алат.
Украинанын реакциясы кескин болду
Украинанын реакциясы кыйла катуу болду. Владимир Зеленский бул келишимди алсыз чечим деп атап, экономикалык жеңилдиктер Путинди согушту улантууга шыктандырышы мүмкүн экенин эскертти.
Украинанын Россиянын мунайды кайра иштетүүчү заводдоруна жасаган чабуулдары өлкөнүн күйүүчү май өндүрүүчү айрым кубаттуулуктарынын ишин үзгүлтүккө учуратты.
Экспорттун кайра жанданышы Москвага көрсөтүлүп жаткан экономикалык басымдын бир бөлүгүн азайтышы мүмкүн. Бирок талдоочулар Россия жарыяланган милдеттенмелердин баарын аткара аларына күмөн санашууда.
Келишимдин артында кандай стратегиялык маселелер турат?
Трамп менен Путиндин келишими — бул жөн гана дизелдик отун жеткирүү боюнча макулдашуу эмес. Ал энергетикалык кризистин, АКШдагы шайлоо алдындагы атаандаштыктын жана Украинадагы согуштун кесилишинде кабыл алынган чечим болуп саналат.
Бул келишим күйүүчү май жеткирүүнү бир аз көбөйтүүгө жардам бериши мүмкүн, бирок баалар кризисин өз алдынча чече албайт.
Экинчи жагынан, эгер келишим санкциялардын жумшартылышына жана Киевге көрсөтүлүп жаткан колдоонун азайышына алып келсе, анын стратегиялык кесепеттери кыска мөөнөттүү экономикалык пайдадан алда канча ашып кетиши мүмкүн.
Европа үчүн негизги суроо төмөнкүдөй: Вашингтон Россияга каршы Батыштын жалпы стратегиясын карманууну улантабы же Американын ички саясий кызыкчылыктары бул багытта жаңы ажырымды жаратабы?