Чолпон-Ата шаарында Шанхай кызматташтык уюмуна (ШКУ) мүчө мамлекеттердин тышкы иштер министрлер кеңешинин жыйыны болуп өттү. Жыйынга катышуу үчүн Кыргызстанга Иран Ислам Республикасынын тышкы иштер министри Аббас Аракчи келди.
VB.KG басылмасына жарыяланган макаласында Аракчи Иран менен ШКУга мүчө өлкөлөрдүн кызыкчылыктары жана келечекке болгон көз карашы, уюмдун бүгүнкү ролуна, Ирандын мүчөлүгүнүн маанисине жана кызматташуунун келечегине кеңири токтолду.
Уюмдун жаңы дүйнөлүк тартиптеги өсүп жаткан таасири
Акыркы жыйырма жыл ичинде Шанхай кызматташтык уюму аймактык коопсуздук маселелерине багытталган аймактык институттан дүйнөлүк аренада эң таасирдүү көп тараптуу платформалардын бирине айланды. Бүгүнкү күндө уюмдун курамына он толук кандуу мүчө мамлекет, үч байкоочу өлкө жана бир катар диалог боюнча өнөктөштөр кирет. Жалпысынан алар дүйнө калкынын үч жарым миллиарддан ашуун бөлүгүн камтып, дүйнөлүк ички дүң продукциянын дээрлик төрттөн бирин түзөт.
Жамааттык коопсуздук, экономикалык кызматташтык жана евразиялык геосаясий параметрлерди жөнгө салуу жаатындагы мекеменин таасири өсүп жатканы аны аймактык тартиптин тирегине айландырды.
Иран Ислам Республикасы бул эбегейсиз зор потенциалды түшүнүп, акылман жолду тандап, акыры 2023-жылдын июль айында бул уюмдун толук кандуу мүчөсү болду – бул окуя жамааттык өз ара аракеттенүү жана Ирандын стратегиялык позициясын бекемдөө үчүн жаңы горизонтторду ачты.
Иран Ислам Республикасы бул чоң мүмкүнчүлүктөрдү эске алып, 2023-жылдын июль айында ШКУнун толук кандуу мүчөсү болду. Бул окуя Иран үчүн көп тараптуу кызматташтыкты кеңейтүүгө жана өлкөнүн стратегиялык позициясын бекемдөөгө жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачты.
Кыргызстандын татыктуу төрагалыгына ыраазычылык
Чолпон-Атада өткөн Тышкы иштер министрлеринин кеңешинин жыйынын уюштуруудагы Кыргыз Республикасынын аракеттери өзгөчө баалоого татыктуу. Кылдат даярдалган жолугушуу катышуучуларга ШКУга мүчө-мамлекеттердин башчыларынын кеңешинин жыйынынын алдында кызматташуунун артыкчылыктуу маселелерин талкуулоого жана позицияларды макулдашууга мүмкүндүк берди.
Ошондой эле 2026-жылдагы саммиттин кабыл алуучу тарабы катары Кыргыз Республикасынын Президентине жана Тышкы иштер министрине терең ыраазычылык билдиребиз. Бул маанилүү иш-чараны өткөрүү үчүн тарыхый Бишкек шаарынын тандалышы Кыргызстандын аймактык интеграциядагы көрүнүктүү ролунун жана өлкөнүн Шанхай кызматташтык уюмунун максаттарын бекемдөөгө болгон практикалык милдеттенмесинин далили болуп саналат.
Терроризмге жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш – негизги багыт
Шанхай кызматташтык уюмунун турукташтыруучу тиректеринин бири – аймактык терроризмге каршы түзүм (РАТС), ал аткаруучу орган катары коопсуздук коркунучтарына каршы турууда маанилүү ролду ойнойт. Биргелешкен машыгууларды өткөрүү, маалымат алмашуу жана мүчө мамлекеттердин коопсуздук органдарынын ортосундагы оперативдик координациялоо бул адистештирилген институттун жетишкендиктеринин катарына кирет.
Бул түзүмдүн макамын ШКУга мүчө мамлекеттердин коопсуздугуна коркунучтарды алдын алуу боюнча Комплекстүү борборго чейин көтөрүү аймактык коопсуздукту чыңдоодогу дагы бир маанилүү кадам болуп саналат.
Иран Ислам Республикасы баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө, такфирчилик терроризмге жана трансулуттук уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүүдө топтогон бай тажрыйбасы менен уюмдун бул багыттагы мүмкүнчүлүктөрүн дагы да бекемдөөгө олуттуу салым кошо алат.
2025-жылы Ирандын аймагында өткөн «Сахад-2025» антитеррордук машыгууларынын ийгиликтүү уюштурулушу жана ага ШКУга мүчө мамлекеттердин куралдуу күчтөрүнүн активдүү катышуусу Ирандын коопсуздук жаатындагы мүмкүнчүлүктөрүнө болгон ишенимди жана Тегерандын аймактагы туруктуулукту биргелешип камсыздоого болгон чечкиндүү ниетин айкын көрсөттү.
Ирандын аймактык бүтүндүгүнө каршы аракеттерди кескин айыптоо
Шанхай кызматташтык уюму мүчөлөрүнө карата тышкы коркунучтарга карата бирдиктүү жана принциптүү мамилени карманат.
2025-жылдын сентябрындагы саммиттин жыйынтык декларациясында ШКУга мүчө мамлекеттер Иран Ислам Республикасына каршы бардык аскердик аракеттерди кескин айыптап, аларды эл аралык укуктун нормаларын, Бириккен Улуттар Уюмунун Уставын бузуу жана Ирандын эгемендүүлүгү менен аймактык бүтүндүгүнө түздөн-түз кол салуу катары баалашкан.
Бул жамааттык позиция ШКУга мүчө мамлекеттердин Иран менен тилектештигин гана билдирбестен, дүйнөлүк күч борборлоруна да ШКУ өз мүчөлөрүнүн коопсуздугун коргоодо жана эл аралык укуктун принциптерин сактоодо бирдиктүү көз карашта экенин көрсөткөн так белги болду.
Мындай консенсус уюмдун глобалдык теңдемелердеги саясий салмагын жогорулатат жана бир тараптуу аракеттердин доору күчтүү аймактык бирикмелердин координацияланган реакциясына туш боло турганын көрсөтөт.
Жамааттык кызматташтыктын жана экономикалык өнүгүүнүн келечеги
Келечекке көз чаптырсак, экономикалык кызматташтыкты кеңейтүү жана биргелешкен инфраструктураны өнүктүрүү ШКУнун алдында турган эң маанилүү багыттардын бири болуп саналат.
Иран Ислам Республикасынын ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү демилгеси жана бул багыттагы практикалык сунуштары уюмга мүчө мамлекеттердин ортосундагы соода жана инвестициялык кызматташтыкты жеңилдетүү үчүн финансылык жана валюталык инфраструктураны түзүүгө шарт түзөт.
Мындан тышкары, борбору Иранда болгон «Түндүк – Түштүк» жана «Чыгыш – Батыш» транспорттук коридорлорун өнүктүрүү мүчө мамлекеттердин транспорттук жана энергетикалык тармактарын өз ара байланыштырууну тездетет.
Айыл чарба, маалыматтык технологиялар, кайра жаралуучу энергетика жана туризм тармактарындагы кызматташтык да азырынча толук пайдаланылбай жаткан чоң мүмкүнчүлүктөрдүн бири болуп саналат. Ал жамааттык пландоо жана Ирандын Евразиянын борборундагы өзгөчө географиялык мүмкүнчүлүктөрүн натыйжалуу пайдалануу аркылуу бул тармактар аймактын экономикалык гүлдөп-өнүгүшүнө жана ШКУга мүчө мамлекеттердин элдеринин жашоо деңгээлин жогорулатууга олуттуу салым кошо алат.
Шанхай кызматташтык уюму мүчө мамлекеттердин саясий эркине жана бири-бирин толуктаган мүмкүнчүлүктөрүнө таянуу менен тынчтыкка, коопсуздукка жана туруктуу өнүгүүгө карай ишенимдүү кадам таштай берет. Ал эми Иран Ислам Республикасы өзүнүн стратегиялык жайгашуусу менен бул жамааттык кыймылда борбордук ролду ойнойт.