Оглавление
Борбор Азия аймагында визалык режимди жеңилдетүү жана бирдиктүү туристтик мейкиндик түзүү маселеси талкууланууда.
Борбор Азия туристтерди жаратылышынын жана тарыхый жайларынын ар түрдүүлүгү менен өзүнө тартат. Бирок аймактагы бир нече өлкөгө бир сапарда баруу дагы деле виза талаптары жана чек арадан өтүү процедуралары менен байланыштуу. Ушундай шартта Борбор Азия өлкөлөрү саякаттарды жеңилдетүү жана Европадагы Шенген аймагына окшош шарттарды түзүү идеяларын талкуулап жатышат.
Туристтер үчүн чек арадан өтүүнү жеңилдетүү боюнча сунуштар айтылууда, бирок бул жолдо олуттуу тоскоолдуктар бар.
Кыргызстанда тоолорго жөө саякаттарды уюштурган Бермет Турсалиеванын айтымында, Борбор Азиядагы оор чек ара көзөмөлүн жеңилдетүү зарыл. Анын пикиринде, коңшу өлкөлөрдүн туроператорлору менен кызматташып, аймактык интеграцияны бекемдөө этнотуризмди өнүктүрүүгө чоң мүмкүнчүлүк берет. Мындай учурда Борбор Азия боюнча этникалык турларды уюштурууга болот.
Жибек жолу боюнча саякат
Акыркы жылдары Борбор Азия Батыш өлкөлөрүнөн келген, кадимки туристтик маршруттардан алыс жерлерди издеген саякатчылар үчүн популярдуу багытка айланды. Жибек жолунун байыркы архитектурасынан тартып, тоолордогу кызыктуу жөө жүрүштөргө чейин бул аймакта туристтер үчүн көптөгөн мүмкүнчүлүктөр бар.
Бирок Батыштан келген туристтер үчүн негизги көйгөйлөрдүн бири — Борбор Азия өлкөлөрүнүн ортосунда жүрүү. Авиабилеттердин кымбаттыгын жана жолдун алыстыгын эске алганда, бир сапарда бир нече өлкөгө баруу туристтер үчүн ыңгайлуу болмок.
Казакстандын туризм боюнча эксперти Еркин Тикеновдун айтымында, бул аймакка келген адамдар адатта бир эле учурда эки-үч өлкөгө барууну каалашат. Борбор Азия дүйнөдөгү ири туристтик борборлордон алыс жайгашкандыктан, бул жакка жетүү көп убакытты талап кылат. Ошондуктан туристтер кыска убакыттын ичинде мүмкүн болушунча көп жерди көргүсү келишет.
Бермет Турсалиева Оштон Өзбекстанга же Баткен аркылуу Тажикстанга өтүүгө болорун белгилейт. Баткендеги Зардалы айылынын өзү туристтик жай болуп саналат. Ошондой эле Өзбекстандын Анжиян облусунда жана Самаркандда тарыхый жайлар менен күмбөздөр бар. Тажикстан өзүнүн маданий кооз жерлери менен айырмаланса, Казакстан салттуу дарыгерлери менен белгилүү.
Бирок аймакта бирдиктүү визалык система жоктугу жана чек ара көзөмөлүнүн ар түрдүү уюштурулушу бул идеяны ишке ашырууну кыйындатат.
Борбор Азиянын көптөгөн өлкөлөрү чет элдик туристтер үчүн визасыз режим киргизгени менен, ар бир өлкөнүн чек арасынан кирип-чыгуу штамптарын алуу узак кезектерге алып келет. Ар башка эрежелер жана кошумча уруксаттар абалды дагы татаалдаштырат.
Мисалы, Тажикстандын аймагынын дээрлик жарымын ээлеген Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусуна баруу үчүн өлкөгө визасыз кирүүгө мүмкүнчүлүк болсо да, атайын уруксат талап кылынат. Зоркөл жана Сарез көлдөрүнө баруу үчүн өлкөнүн ичинде гана алынуучу кошумча уруксаттар керек.
Мындай узак процедуралар жана чет элдик туристтер өтүүгө тийиш болгон көптөгөн текшерүүлөр өлкөнүн эң кооз жерлерин көрүүнү каалаган саякатчылар үчүн олуттуу кыйынчылыктарды жаратууда.
Бирдиктүү визалык система түзүлүп, бир гана арыз берүү жетиштүү болсо жана чек арадагы процедуралар жөнөкөйлөтүлсө, бул тоскоолдуктар кыйла азаймак.
«Азиялык Шенген»
Мындай системанын артыкчылыктары Борбор Азия өлкөлөрүнүн өкмөттөрүнүн да көңүлүн бурган.
31-июлда өткөн аймак мамлекеттеринин лидерлеринин расмий эмес саммитинде Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров бирдиктүү визалык системаны түзүү боюнча кызматташууга чакырган.
Чындыгында, бул жаңы идея эмес. Алгач мындай сунуш Казакстан тарабынан 2018-жылы айтылган. Европа Биримдигинин үлгүсүндөгү «азиялык Шенген» системасы түзүлсө, чет элдиктер Казакстан, Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстан жана Түркмөнстандын ортосунда эркин жүрө алмак.
Бирок бул багыттагы жылыштар жай жүрүп, көптөгөн тоскоолдуктарга дуушар болду. 2025-жылы гана Өзбекстан, Тажикстан жана Кыргызстандын ортосунда көптөн бери талаш болуп келген үч тараптуу чек араны аныктаган келишимге кол коюлган.
Кыргызстандын Туризмди өнүктүрүү агенттигинин жетекчиси Эдуард Кубатов бирдиктүү системаны түзүү боюнча иштер жүрүп жатканын билдирди.
Анын айтымында, мындай система Борбор Азиянын экономикалык, социалдык жана маданий интеграциясын бекемдеп, чек арадан коопсуз өтүүнү жеңилдетет. Учурда Кыргызстан Өзбекстан менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат жана Өзбекстан колдоого даяр. Ошондой эле Казакстан жана Тажикстан менен да сүйлөшүүлөр жүрүүдө.
Туризмдин өсүшү
Акыркы жылдары туризмдин көлөмү өсүп жатат, бирок салыштырмалуу төмөн көрсөткүчтөн башталган.
Бүткүл дүйнөлүк саякат жана туризм кеңешинин 2026-жылдын июнь айында жарыяланган «Туризмдин Борбор Азиянын экономикасына таасири» аттуу изилдөөсүнө ылайык, туризмдин Борбор Азиянын ИДПсына жалпы салымы 2020-жылдагы 6,7 миллиард доллардан 2025-жылы 20,1 миллиард долларга өскөн.
Бермет Турсалиева да тоо саякаттарына болгон кызыгуунун өскөнүн байкап жатканын айтат. Анын маалыматына караганда, Таластагы Беш-Ташка туристтердин агымы бир жыл ичинде өскөн. Хостелдердеги шарттар, кызмат көрсөтүү жана тамак-аштын сапаты жакшырган.
Бирок адамдардын эркин жүрүүсүн чектөөгө умтулган авторитардык башкаруу системалары бар жана терроризм менен контрабандага байланыштуу олуттуу кооптонуулар орун алган аймакта туризмден түшкөн экономикалык пайда чек араларды толук ачууга жетиштүү түрткү бере албайт.
Еркин Тикеновдун пикиринде, президенттер сөз жүзүндө мындай демилгелерди колдосо да, укук коргоо жана чалгындоо органдары аларды ишке ашырууга анча ынтызар эмес.
Глазго университетинин Евразия изилдөөлөрү боюнча профессору Лука Анчески Борбор Азияда жарандардын эркин жүрүүсү азырынча Казакстан менен Кыргызстандын ортосунда гана бар экенин белгилейт. Бул эки өлкө Евразия экономикалык биримдигинин мүчөлөрү.
Анын пикиринде, Борбор Азиянын жарандарынын өздөрү эркин жүрө албаган шартта бирдиктүү туристтик визаны түзүү мүмкүн эмес. Мындай система Борбор Азия жарандарына да, башка өлкөлөрдүн жарандарына да бирдей колдонулушу керек.
Коопсуздук маселеси
Борбор Азия боюнча коопсуздук эксперти Эдвард Лемон да бул идеяга этият мамиле кылат.
Анын айтымында, Түркмөнстандын мындай схемага кошулушу күмөн. Ал дүйнөдөгү эң жабык өлкөлөрдүн бири бойдон калууда жана ага кирүү өтө кыйын. Тажикстан да чек ара коопсуздугун өлкөгө барууну чектеген негизги себептердин бири катары карайт.
Түркмөнстанда туризмге болгон расмий мамиле 2025-жылдын башында электрондук виза системасы киргизилгенден кийин өзгөргөн. Бирок туристтер өлкө ичинде сүрөткө тартууга жана жүрүүгө катуу чектөөлөр бар экенин билдиришет.
Виза берүүдө көп учурда негизсиз баш тартуулар болуп жатканы айтылат. Бул өзгөрүүлөрдөн кийин туристтердин саны көбөйгөнүн жергиликтүү тургундар да, туристтик тармактын өкүлдөрү да азырынча байкай элек.
«Өзбекстандын Самарканд шаарындагы Регистан. Сүрөт: Азаттык».
Булак: asia+