Ирандын Азербайжандагы мурдагы элчиси, саясий эксперт Мохсен Пакаиндин пикиринде, аймакта чыңалуу канчалык күчөсө, айрым ири державалар ошол туруксуздуктан пайдаланып, ошончолук көп курал-жарак сатат. Ошондуктан Перс булуңундагы коопсуздуктун начарлашы бул кырдаалдан пайда көргөндөрдүн кирешесин гана көбөйтөт.
Анын айтымында, Перс булуңундагы өлкөлөр азыркы абалдын уланышы биринчи кезекте өздөрүнө зыян алып келерин түшүнүшү керек.
Сауд Аравиясы Иран–АКШ согушунун кесепеттерине туш болду
Эксперттин айтымында, Сауд Аравиясы Иран менен АКШнын ортосундагы согуштун кесепеттерине туш болду. Сауд Аравиясынын географиялык жайгашуусу, энергетикалык экспорт жолдорунун аймактагы суу жолдоруна көз карандылыгы жана өлкөнүн Вашингтон менен коопсуздук жаатындагы байланыштары жаңжалдын кесепеттеринин энергия, инфраструктура жана коопсуздук тармактарына тез тарашына алып келди.
Аймактык маалымат каражаттарынын билдирүүлөрүнө караганда, акыркы күндөрү Сауд Аравиясынын айрым аймактарындагы Чыгыш–Батыш мунай кууруна дрондор аркылуу жасалган чабуулдардан улам бул мунай жолу убактылуу токтотулган.
Сауд Аравиясынын бийлиги дрон чабуулунан кийин коопсуздук талаптарын эске алуу менен мунай кууру токтотулганын билдирген. Бирок келтирилген зыяндын көлөмү жана анын ишин кайра жандандыруу мөөнөтү тууралуу толук маалымат азырынча жарыялана элек.
Ошол эле учурда Йемендеги “Ансарулла” кыймылы (хуситтер) Сауд Аравиясынын түштүгүндөгү объектилерге жасаган чабуулдарын күчөткөнүн билдирди. Бул кыймыл өзүнүн чабуулдары Йеменде Сауд Аравиясы тарабынан жасалып жаткан чабуулдарга жооп катары уюштурулуп жатканын билдирген. Ал эми Эр-Рияд “Ансарулланын” позицияларына каршы абадан соккуларын кайра баштады. Бул аракет Йемендеги согуштун кайрадан кеңири масштабда күчөп кетүү коркунучун жогорулатты.
Сауд Аравиясынын мунай экспорту да акыркы окуялардан четте калган жок. Жарыяланган маалыматтарга ылайык, өлкөнүн мунай экспорту өткөн айда суткасына болжол менен 3,2 миллион баррелге чейин төмөндөгөн. Бул көрсөткүч акыркы кеминде 13 жылдагы эң төмөнкү деңгээл катары сыпатталууда.
Бул жерде Сауд Аравиясы согушка түздөн-түз аралашпай туруп, анын чыгымдарын канчалык деңгээлде башкара алат жана азыркы абалдын уланышы Эр-Риядды АКШ менен түзгөн коопсуздук мамилелерин кайра карап чыгууга түртөбү деген маанилүү суроо жаралат.
Мохсен Пакаин аймактагы акыркы окуяларга байланыштуу Батыш Азияда болуп жаткан процесстер Перс булуңундагы өлкөлөрдү өз коопсуздугун жана улуттук кызыкчылыктарын камсыз кылууда АКШга гана таянууга болбой тургандыгы тууралуу тыянакка мурдагыдан да көбүрөөк алып келиши мүмкүн деп эсептейт.
Перс булуңундагы мамлекеттер мындан ары АКШга гана таяна алышпайт
Аймактагы акыркы окуяларга токтолгон эксперт мындай деди: «Бул өзгөрүүлөр Перс булуңунун жээгиндеги өлкөлөрдү коопсуздугун, кызыкчылыктарын жана улуттук максаттарын камсыз кылууда мындан ары АКШга гана ишенбеш керек деген тыянакка барган сайын көбүрөөк түртүп жатат».
Ал ошондой эле Оманда өткөрүлүшү пландалган жолугушуу араб өлкөлөрүнүн АКШга болгон көз карандылыгын азайтуу боюнча оң натыйжаларга жетишүүгө жана атүгүл аймактык жалпы коопсуздук системасын түзүү боюнча демилгеге негиз боло алмактыгын белгиледи.
Ошол эле учурда Пакаин бул жолугушуу АКШнын кийлигишүүсүнөн улам токтотулган деген билдирүү расмий булак менен ырасталышы керектигин айтты.
Анын айтымында, азырынча жарыяланган маалыматтарга караганда, Омандагы Ормуз кысыгына байланыштуу жолугушуу кийинкиге жылдырылган. Иран бул чечим Сауд Аравиясынын өтүнүчү менен кабыл алынганын билдирген. Ал эми Оман жолугушуунун жылдырылышын консенсус түзүү аракеттери менен түшүндүргөн.
«АКШнын Сауд Аравиясы менен Оманга көрсөткөн басымы абдан жогору. Дал ушул басымдар Оман жолугушуусун өткөрүү сыяктуу дипломатиялык аракеттердин натыйжасыз калышына алып келди. Бирок азыркы абалдын уланышы Перс булуңундагы өлкөлөргө зыян алып келет», — деди ал.
Анын айтымында, бул өлкөлөр аймактагы туруксуздук биринчи кезекте алардын өз коопсуздугуна, экономикасына, инфраструктурасына жана экспорттук жолдоруна таасир этерин эске алышы керек.
Пакаин Сауд Аравиясы аймактагы чыңалууну азайтууга жана сүйлөшүүлөргө негизделген деэскалация жолуна өтүүгө аракет кылуунун ордуна “Ансарулла” кыймылы менен чыңалууну күчөтүүгө аралашканын белгиледи.
Ал «Ансарулланы» абадан блокадага алуу деген түшүнүк так эмес экенин, анткени колдо бар булактар Сауд Аравиясынын аба соккулары жана аскердик чектөөлөр тууралуу айтып жатканын, бирок юридикалык жана техникалык мааниде аба блокадасы тууралуу маалымат жок экенин белгиледи.
Анын айтымында, бул кырдаал чыңалуунун деңгээлин жогорулатып, Йемендеги согуштун кайрадан күчөшүнүн коркунучун арттырды.
Сауд Арабиясы АКШнын колдоосуна ээ деп ишенген
Ирандык дипломат Сауд Аравиясы менен “Ансарулланын” ортосундагы чыңалуунун күчөшүнө токтолуп: «Сауд Аравиясы “Ансарулла” менен чыңалууну күчөтүүгө барса, АКШдан толук колдоо алат деп ойлогон. Бирок жарыяланган маалыматтарга караганда, Вашингтон азырынча түздөн-түз аскердик кийлигишүүдөн баш тартып, негизинен чалгындоо жана маалыматтык колдоого басым жасап келет», — деди.
«Бул абал АКШнын өз өнөктөштөрү менен кандай мамиле түзөрүн көрсөтүп турат. Сауд Аравиясы бул зыяндын алдын алууну канчалык эрте баштаса, ошончолук өз кызыкчылыгына туура келет», — деп кошумчалады ал.
Пакаин аймактагы өлкөлөр өз коопсуздугун бир гана тышкы державага байлабашы керектигин белгиледи.
«Акыркы окуялар АКШнын аймактагы артыкчылыктары араб өлкөлөрүнүн артыкчылыктары менен дайыма эле дал келе бербей турганын көрсөттү. АКШнын өзүнүн белгилүү максаттары жана кызыкчылыктары болушу мүмкүн, бирок көп учурларда бул максаттарды ишке ашыруунун чыгымдарын аймактагы өлкөлөр төлөшөт», — деди ал.
Анын айтымында, бул жагдай Сауд Аравиясы үчүн ачык сигнал болушу керек.
«Эгер азыркы саясаттын уланышы туруксуздуктун күчөшүнө, инфраструктурага коркунуч жаралышына жана мунай экспортуна зыян келтирилишине алып келсе, Эр-Рияд бул багытты кайра карап чыгышы табигый көрүнүш», — деди ал.
Ошол эле учурда эксперт саясий баалоо менен жердеги реалдуу кырдаалды айырмалоо керектигин белгиледи.
«Сауд Аравиясы дагы эле АКШ менен коопсуздук жаатындагы кызматташууга муктаж жана жакынкы аралыкта бул мамилелерден толугу менен баш тартууну каалайт деп айтуу кыйын. Негизги маселе, балким, Эр-Рияддын коопсуздук жаатындагы өнөктөштөрүн диверсификациялоого жана Вашингтонго абсолюттук көз карандылыкты азайтууга аракет кылышы болот», — деди ал.
Сауд Аравиясынын мунай экспорту да согуштун таасиринен четте калган жок
Эксперт согуштун Сауд Аравиясынын экономикасына жана энергетика тармагына тийгизген таасирине токтолуп: «Сауд Аравиясынын мунай экспорту да көйгөйгө туш болду жана бул өлкө үчүн акылга сыярлык чечим кабыл алуу пайдалуу», — деди.
Анын айтымында, Сауд Аравиясынын Чыгыш–Батыш мунай кууру өлкөнүн чыгышындагы мунайга бай аймактардан Кызыл деңиздин жээгиндеги Янбу портуна чейин созулат. Бул мунай жолу Ормуз кысыгын айланып өтүү үчүн акыркы айларда өзгөчө мааниге ээ болгон.
«Бирок акыркы дрон чабуулдарынан кийин бул жол да убактылуу токтотулду. Сауд Аравиясынын бийлиги мунай куурунун качан кайра иштей баштай турганын же келтирилген зыяндын көлөмүн азырынча так билдире элек. Эгер токтотуу узакка созулса, дүйнөлүк мунай рыногуна басым күчөйт», — деди Пакаин.
Ал айрым баалоолор күнүмдүк мунай сунушунун бир нече миллион баррелге азайышы же дүйнөлүк мунай сунушунун болжол менен 4 пайызы рыноктон чыгып калышы мүмкүн экенин көрсөтүп жатканын белгиледи.
Бирок бул көрсөткүчтөр рыноктун жана аналитикалык институттардын баалоолору экенин, аларды Сауд Аравиясынын бийлиги азырынча ырастай электигин айтты.
«Эгер согуш жана аймактагы чыңалуу улана берсе, маселе бир гана коопсуздук менен чектелбейт. Аймактагы өлкөлөрдүн экономикасы да жабыркайт», — деди эксперт.
Анын айтымында, транспорттук чыгымдардын өсүшү, экспорттук жолдордун коопсуздугунун начарлашы, энергетикалык объектилерге байланыштуу кооптонуулар, кемелерди камсыздандыруу төлөмдөрүнүн көбөйүшү жана инвестициялардын азайышы узак мөөнөттүү келечекте Перс булуңундагы өлкөлөргө зыян алып келиши мүмкүн.
Перс булуңунун коопсуздугун аймактагы өлкөлөр камсыз кылышы керек
Пакаин АКШ аймактан чыгып, аймактагы мамлекеттер өз ара келишимге келиши керек деген пикирин билдирди.
«Перс булуңунун коопсуздугун ушул аймактагы өлкөлөр өздөрү камсыз кылышы керек. Бул мамлекеттер тышкы державалардын болушу туруктуу коопсуздукту гана камсыз кылбастан, көп учурларда чыңалуунун күчөшүнө алып келгенин түшүнүшү керек», — деди ал.
Ошол эле учурда мындай механизмди түзүү оңой эмес экенин да белгиледи.
Анын айтымында, Иран менен Перс булуңундагы араб өлкөлөрүнүн ортосундагы пикир келишпестиктер, Перс булуңундагы араб мамлекеттеринин кызматташтык кеңешинин ичиндеги атаандаштык жана Йемен менен Ирактагы мамлекеттик эмес оюнчулардын ролу аймактык коопсуздук системасын түзүүгө олуттуу тоскоолдуктар болуп саналат.
«Ошого карабастан, тышкы державаларга таянууну улантуу да аймактагы өлкөлөр үчүн чыгымдуу болуп жатат жана түздөн-түз аймактык диалог жүргүзүү зарылдыгын көз жаздымда калтырууга болбойт», — деди ал.
Перс булуңундагы туруксуздук кимге пайдалуу?
Эксперт аймактагы туруксуздуктун уланышынан айрым державалар пайда көрүп жатканын айтып: «АКШ менен Израилдин кызыкчылыктары аймакта артыкчылыктуу бойдон калса, бул аймакта тынчтык болбойт», — деди.
Анын айтымында, аймакта чыңалуу канчалык күчтүү болсо, айрым державалар ошончолук көп курал сатып, өз таасирин кеңейтет. Ошондуктан Перс булуңундагы туруксуздук биринчи кезекте курал сатуудан, аскердик катышуунун көбөйүшүнөн жана аймактагы өлкөлөрдүн коопсуздук жаатындагы көз карандылыгынын күчөшүнөн пайда көргөн оюнчуларга пайдалуу.
Ал Перс булуңундагы өлкөлөр азыркы абалдын уланышы биринчи кезекте өздөрүнө зыян алып келерин түшүнүшү керектигин белгиледи.
«Аймактагы мамлекеттер көз карандысыз жана аймактык коопсуздук механизмин түзүүгө аракет кылышы керек. Батыш Азияны, өзгөчө Перс булуңун, тышкы державалардын кийлигишүүсүнөн алыстатуу зарыл. Эгер аймактагы өлкөлөр өз коопсуздугу боюнча бири-бири менен макулдашууга жетише алса, чыңалуунун көптөгөн себептери азаят», — деди ал.
Пакаин Сауд Аравиясы да бул багытта өз ролун аткарып, тышкы державаларга таянуунун ордуна аймактагы өлкөлөр менен диалог жүргүзүүгө жана пикир келишпестиктерди сүйлөшүү жолу менен чечүүгө багыт алышы керектигин айтты.
Анын айтымында, акыркы окуялар Перс булуңундагы согуштун кесепеттеринен эч бир өлкө толук корголбогонун көрсөттү.
«Мунай түтүктөрүнө жасалган чабуулдар, Кызыл деңизде жана Ормуз кысыгында кеме жүрүүсүнө болгон коркунучтар, ошондой эле Йемендеги чыңалуунун күчөшү аймактагы бардык өлкөлөрдүн коопсуздугун бири-бирине байланыштырып койду», — деди ал.
Пакаин сөзүнүн соңунда Сауд Аравиясы жакынкы мезгилде АКШ менен коопсуздук жаатындагы кызматташтыгын уланткан күндө да, коңшу өлкөлөр менен чыңалууну азайтууга жана аймактагы мамлекеттер менен түз байланыш каналдарын түзүүгө бир эле учурда аракет кылышы керектигин белгиледи.