Йемендеги акыркы окуяларга байланыштуу Иран Ислам Республикасынын Тышкы иштер министрлиги бул өлкөдөгү көйгөйлөрдү блокаданы жана аскердик кийлигишүүнү улантуу жолу менен чечүү мүмкүн эмес экенин билдирди.
Бул позиция Йемендин батыш жээгинде болгон акыркы окуялар өлкөнү күч колдонуу жолу менен ооздуктоо аракеттеринин ийгиликсиз болгонун дагы бир жолу көрсөтүп, Батыш Азиядагы эң маанилүү стратегиялык аймактардын бириндеги күчтөрдүн тең салмагын өзгөрткөн шартта айтылды.
Бүгүн Йемендеги болуп жаткан окуялар он жылдан ашуун убакытка созулган согуш, блокада жана чет элдик кийлигишүү менен түздөн-түз байланыштуу. 2015-жылы Сауд Аравиясы өзүнүн аскердик күчүнө, ошондой эле АКШнын саясий, курал-жарак жана чалгындоо тармагындагы колдоосуна таянып, Йемендеги саясий күчтөрдүн тең салмагын кыска убакыттын ичинде өзгөртө алабыз деп эсептеген.
Бирок бул эсепке ашкан жок. Аскердик коалиция йемендик элдин каршылык көрсөтүү эркиндигин сындыра алган жок, Сауд Аравиясы үчүн ылайыктуу туруктуу саясий түзүм түзө алган жок жана узак мөөнөттүү коопсуздугун камсыздай алган жок.
Бүгүн, он жылдан ашуун убакыт өткөндөн кийин, алгач «Ансар Аллахтын» бийлигин чектөөгө багытталган согуш бул күчтү аймактагы коопсуздук тармагындагы эң таасирдүү оюнчулардын бирине айландырды.
Йемендин батыш жээгинде хуситтердин акыркы ийгиликтери бул стратегиянын ийгиликсиздигин дагы даана көрсөттү. Алардын стратегиялык мааниге ээ жээктеги аймактарга жетиши жана Баб-эль-Мандеб кысыгына көзөмөл орнотушу жөн гана согуш талаасындагы жетишкендик эмес. Бул өзгөрүү бийликтин географиясын да өзгөртүүдө.
Мурда негизинен Йемендин ички саясий күчтөрүнүн мамилесине байланыштуу болгон күч эми дүйнөдөгү эң маанилүү деңиз коридорлорунун биринде үстөмдүк кылган абалга жетти. Бул Азиядан Европага алып баруучу кыска деңиз жолдорунун бири. Ошондуктан Йемендин батыш жээгиндеги окуялар деңиздеги кеме каттамдарынын коопсуздугу, дүйнөлүк соода жана энергетикалык ресурстарды ташуу менен түздөн-түз байланыштуу.
Ошол эле учурда Эр-Рияддын реакциясы да маанилүү. Сауд Аравиясынын хуситтердин чабуулдарына каршы күрөшүүдө АКШдан колдоону күчөтүүнү суранышы Сауд Аравиясынын стратегиясы туюкка кептелгенин көрсөтүп турат.
Сауд Аравиясы Йемендеги согушка аймактагы эң кымбат жана заманбап армиялардын бири менен кирген. Бирок бир нече жыл өткөндөн кийин да Вашингтондун коопсуздук жаатындагы жардамына муктаж болуп келет. Башында кыска убакыттын ичинде жеңилет деп эсептелген күчкө каршы дагы деле америкалык колдоого муктаждык жаралышы — Йемендеги согушту талдоодо эске алынууга тийиш болгон парадокс. Чет өлкөдөн сатылып алынган аскердик күч сөзсүз түрдө саясий бийликке алып келбейт.
Бул жагынан Сауд Аравиясынын изилдөөчүсү Фуад Ибрагимдин билдирүүлөрү да маанилүү. Ал коалиция күчтөрүнүн жеңилүүсүн жалаң гана чыккынчылык же аскерлерди сатып алуу-сатуу менен түшүндүрбөстөн, йемендик күчтөрдүн кайраттуулугуна басым жасайт.
Бул жагдай Сауд Аравиясынын стратегиясынын негизги алсыз жактарынын бирин көрсөтөт. Согуш акчага, курал-жаракка жана прокси-күчтөргө таянуу менен башталган, бирок согуш талаасында ага мотивация жана саясий эрк каршы турган. Согушту өзүнүн эгемендигин жана аймагын коргоо үчүн күрөш катары кабыл алган элди жөн гана курал-жарактагы артыкчылык менен жеңүү мүмкүн эмес.
Бул маселеде АКШ да өз жоопкерчилигинен кача албайт. Вашингтон согуш учурунда Сауд Аравиясы жетектеген коалицияга чалгындоо маалыматтарын, курал-жарак жана саясий колдоо көрсөтүп келген. Бирок азыр ал интервенциянын баштапкы максаттарынан кыйла айырмаланган натыйжага туш болууда.
АКШ аймакта өзүнө ылайыктуу коопсуздук тартибин орнотууну көздөгөн, бирок иш жүзүндө Йемендеги согуш ошол тартиптин дагы бир негизги таянычын солгундатты.
Ошентип, бүгүнкү реалдуулук көрсөткөндөй, Йемендеги согуш Сауд Аравиясынын күчүн эмес, анын мүмкүнчүлүктөрүнүн чектелүү экенин көрсөттү. Ошондой эле Вашингтонго таянуу менен байланышкан коопсуздук чыгымдарын ачыкка чыгарды жана америкалык кийлигишүүгө болгон ишенимди бекемдөөнүн ордуна, ага байланыштуу суроолорду күчөттү.
Ушул көз караштан алганда, Ирандын Тышкы иштер министрлигинин билдирүүсү жөн гана тынчтыкка чакырыктан кеңири мааниге ээ. Иран Йемендеги кризис өлкөнү чет мамлекеттердин аскердик атаандаштыгынын аренасына айландыруу жолу менен чечилбей турганын билдирүүдө.
Кызыл деңиздеги коопсуздукту тараптардын бирин күч менен жок кылуу жана коопсуздук чараларын сырттан таңуулоо аркылуу камсыз кылуу мүмкүн эмес. Чечим — диалогго кайтуу, Йемендин улуттук эгемендигин урматтоо, блокаданы токтотуу жана өлкө элинин укуктарын таануу.