АКШнын Борбор Азиядагы бүгүнкү негизги мамилесин экономикалык инструменттер, санкциялар, саясий институттар, маалыматтык мейкиндик жана «жумшак күч» аркылуу өзүнө ыңгайлуу саясий жана экономикалык чөйрөнү калыптандырууга умтулуу катары кароого болот.
Бүгүнкү күндө АКШ бир эле учурда үч негизги геосаясий багытта, же шарттуу түрдө айтканда, үч «фронтто» олуттуу кыйынчылыктарга туш болууда.
Биринчиси — Европа жана Украинанын айланасындагы Орусия менен тирешүү
Американын саясатынын максаттарынын бири – Орусиянын мүмкүнчүлүктөрүн узак мөөнөттүү чектөө, ошондой эле анын Европа мамлекеттери менен мурдагы экономикалык байланыштарын алсыратуу болуп калды. Муну менен катар Европанын өзү да Американын коопсуздук системасына, НАТОго, америкалык курал-жарактарга жана жаңы энергетикалык байланыштарга мурдагыдан да көбүрөөк көз каранды болуп калды.
Бирок Орусияны стратегиялык жактан обочолонтуу жана мүмкүн болушунча алсыратуу милдети азырынча бир жактуу натыйжага алып келе элек. Орусия олуттуу аскердик потенциалын сактап, Кытай, Иран, Индия жана башка мамлекеттер менен мамилелерин өнүктүрүүдө. Ал эми Украинадагы жаңжал Европанын коопсуздук системасынын келечегине байланышкан кыйла кеңири тирешүүнүн бир бөлүгүнө айланды.
Экинчиси — Кытай жана Индо-Тынч океан аймагы
Бул багытта АКШ Кытай Эл Республикасынын айланасында союздаштардын жана өнөктөштөрдүн системасын түзүүдө. Алардын катарына Япония, Түштүк Корея, Австралия, Филиппин, Индия менен кызматташтык, AUKUS, Quad форматтары, ошондой эле Тайвандын коргонуу мүмкүнчүлүктөрүн колдоо кирет.
Бирок бул жерде да Американын стратегиясы жеңишке жетти деп айтууга азырынча негиз жок. Кытай дүйнөдөгү негизги өнөр жай, соода жана технологиялык борборлордун бири бойдон калууда. Андан тышкары, Америка экономикасы Кытай менен тыгыз байланышта.
Демек, Вашингтон бир эле учурда Пекин менен атаандашып, ошол эле учурда аны менен сүйлөшүүгө аргасыз. Бул эми классикалык Кансыз согуш эмес, технологиялар, рыноктор, ресурстар, логистикалык жолдор жана саясий таасир үчүн жүрүп жаткан кыйла татаал күрөш.
Үчүнчүсү — Жакынкы жана Ортоңку Чыгыш
Бул аймакта акыркы он жылдыктардагы Американын саясатынын кесепеттери өзгөчө даана көрүнүп турат. Ирак менен Ооганстандагы окуялар аскердик жол менен бийликти салыштырмалуу тез кулатууга болорун, бирок андан кийин туруктуу саясий системаны куруу алда канча кыйын экенин көрсөттү.
Иракта эски мамлекеттик институттардын талкаланышы, “Баас” партиясынын мүчөлөрүн мамлекеттик кызматтан четтетүү саясаты, сунниттер менен шииттердин ортосундагы ажырымдын күчөшү жана андан кийинки согуш радикалдык уюмдар, анын ичинде ИШИМ пайдаланган шарттарды түздү.
Ошол эле учурда Жакынкы Чыгышта тышкы оюнчулар ички карама-каршылыктарды бир нече жолу өз кызыкчылыгында пайдаланып келишкен. Алардын катарына сунниттер менен шииттердин, арабдар менен перстердин ортосундагы айырмачылыктар, күрт маселеси, Түркия менен араб мамлекеттеринин, Иран менен Перс булуңундагы монархиялардын ортосундагы карама-каршылыктар кирет.
Мына ушул жерден эң маанилүү жагдайга келебиз. Азыркы Американын стратегиясын аймактарды түздөн-түз көзөмөлдөөдөн саясий жана экономикалык чөйрөгө таасир этүүгө акырындык менен өтүү катары мүнөздөөгө болот.
Өлкөнү басып алуунун эмне кереги бар, эгер ага санкциялар, каржы системасы, союздаштар, аскердик катышуу, маалыматтык мейкиндик, өкмөттүк эмес уюмдар, элиталар менен иштөө, инвестициялар жана белгилүү саясий процесстерди колдоо аркылуу таасир этүүгө мүмкүн болсо?
Бул системанын элементтеринин бири — шарттуу түрдө «башкарылуучу демократия» же демократиялык күн тартибин инструмент катары пайдалануу деп атоого боло турган көрүнүш.
Биз постсоветтик мейкиндиктеги «түстүү революцияларды» көрдүк: Грузиядагы «Роза революциясы», Украинадагы «Кызгылт сары революция», Кыргызстандагы «Жоогазын революциясы».
Батыш түзүмдөрү жарандык коомду, жалпыга маалымдоо каражаттарын, билим берүү жана демократиялык программаларды чындап эле колдоп келишкен. Бирок бул процесстердин бардыгы толугу менен сырттан башкарылган деп эсептөө өтө жөнөкөйлөтүлгөн көз караш болмок. Коррупция, мамлекеттик институттардын алсыздыгы, элиталардын ортосундагы карама-каршылыктар жана калктын нааразычылыгы болбогондо, тышкы таасирдин өзү эле мындай натыйжаларга алып келе алмак эмес.
Бул жердеги негизги сабак башкада: тышкы оюнчулар ички карама-каршылыктарды нөлдөн баштап түзгөнгө караганда, мурда эле бар болгон карама-каршылыктарды пайдалануу аркылуу өз максаттарына жетүүсү жеңилирээк.
Бүгүнкү күндө бул Борбор Азия үчүн өзгөчө мааниге ээ
Регион Орусиянын, Кытайдын, Ооганстандын, Ирандын жана Каспийдин ортосунда жайгашкан. Бул жерде орусиялык, кытайлык, америкалык, түрк, ирандык, европалык жана арабдык кызыкчылыктар кесилишет. Кеп эми коопсуздук жөнүндө гана эмес, транспорттук коридорлор, энергетика, стратегиялык маанилүү минералдар, соода жана Чыгыш менен Батыштын ортосундагы келечектеги каттамдар жөнүндө да болуп жатат.
Американын кызыкчылыгы барган сайын конкреттүү мүнөзгө ээ болууда
2024-жылы АКШ критикалык минералдар боюнча атайын C5+1 диалогун түзгөн. Анын расмий максаты — Борбор Азиянын стратегиялык маанилүү ресурстардын глобалдык жеткирүү чынжырларына катышуусун кеңейтүү.
Бул Кытай менен болгон атаандаштыкка түздөн-түз байланыштуу. Ак үйдүн өзү да АКШнын критикалык минералдарды тышкы жеткирүүчүлөрдөн көз карандылыгын жана бул ресурстардын бир катар түрлөрү боюнча Кытайдын үстөмдүк кылган абалын моюнга алат.
Муну менен катар санкциялык инструменттер да колдонулууда. 2025-жылдын январында АКШнын Каржы министрлиги Кыргызстандагы «Керемет Банкка» санкция киргизген. Ошол эле жылдын август айында америкалык санкциялар Кыргызстандагы OFACтын билдирүүсүнө ылайык, санкцияларды айланып өтүүгө багытталган криптовалюталык инфраструктурага байланышкан түзүмдөргө да жайылтылган.
Ошентип, Американын саясатында эки параллелдүү инструментти көрүүгө болот: бир жагынан инвестицияларды жана америкалык бизнеске жеткиликтүүлүктү сунуштоо, экинчи жагынан каржылык жана санкциялык басым көрсөтүү мүмкүнчүлүгү.
Дал ушул өңүттөн алганда АКШнын мамлекеттик катчысы Марко Рубионун Самаркандга боло турган сапары жана анын C5+1 форматынын алкагында Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстандын тышкы иштер министрлери менен жолугушуусу өзгөчө кызыгууну жаратат.
Мындан тышкары, Өзбекстандын жетекчилиги жана регионалдык кесиптештери менен жолугушуулар пландаштырылган. Рубионун 100дөн ашык америкалык компаниянын өкүлдөрүнөн турган делегацияны жетектеп келиши өзгөчө көңүл бурууга арзыйт. Расмий жарыяланган күн тартипке соода, инвестициялар, экономиканы модернизациялоо, регионалдык байланыштуулук жана энергетикалык коопсуздук маселелери кирет.
Бирок бул экономикалык күн тартиптин артында дагы бир нече кеңири геосаясий маселелердин талкууланышы күтүлөт.
Биринчиси — Орусия
Вашингтон Борбор Азия мамлекеттери Орусияга каршы санкцияларды айланып өтүүчү каналдарга айланып кетпеши үчүн аракеттерин улантышы ыктымал. «Керемет Банк» боюнча тажрыйба бул эми теориялык маселе эмес, Американын саясатынын практикалык куралы экенин көрсөтүп турат.
Экинчиси — Кытай
Бул жерде мамиледе кыйла этият болушу мүмкүн. Борбор Азия мамлекеттеринен Кытайдан баш тартууну олуттуу түрдө талап кылуусу мүмкүн эмес, анткени соода, инфраструктура жана географиялык өз ара көз карандылык өтө чоң.
Ошондуктан Американын кыйла реалдуу багыты — альтернативдүү инвестицияларды, технологияларды жана транспорттук каттамдарды сунуштоо аркылуу региондун Кытайдын экономикалык чынжырларына ашыкча көз карандылыгын азайтуу. Бул жерде критикалык минералдар өзгөчө мааниге ээ болот.
Үчүнчүсү — Иран
Жакынкы Чыгыштагы акыркы окуялардан кийин бул маселе дагы да актуалдуу болууда. АКШнын администрациясы Иранга басым көрсөтүүнүн инструменттеринин бири катары экинчи деңгээлдеги санкцияларды колдонууда.
Ошондуктан Борбор Азия мамлекеттеринин Иран менен мамилелери, анын аймагы аркылуу өткөн транспорттук каттамдар, энергетика жана каржылык эсептешүүлөр Вашингтондун регион өлкөлөрү менен жүргүзгөн кеңири диалогунун бир бөлүгүнө айланышы мүмкүн.
Ошол эле учурда Иран маселеси Самарканддагы жолугушуунун расмий күн тартибине киргизилген деп айтууга азырынча негиз жок.
Акырында, Ооганстан жана коопсуздук маселеси
Бул Американын региондогу саясатынын салттуу багыттарынын бири болуп саналат. Терроризм, чек аралардын коопсуздугу, баңгизаттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшү жана регионалдык коопсуздук маселелери буга кирет. C5+1 форматы буга чейин да Ооганстан жана ага байланыштуу коркунучтарды талкуулоо үчүн колдонулган.
Ошондуктан Рубионун алдыдагы сапарын АКШнын Борбор Азиядагы катышуусун экономика, инвестициялар жана стратегиялык ресурстар аркылуу күчөтүүгө багытталган кеңири аракеттеринин бир бөлүгү катары кароого болот. Муну менен катар Вашингтон санкциялык жана саясий таасир этүү инструменттерин да сактап калууга умтулууда.
Ал эми регион мамлекеттери үчүн эң негизги маселе — өз алдынчалыгын жана геосаясий субъекттүүлүгүн кантип сактап калуу жана тышкы күч борборлорунун ортосундагы күрөштүн объектисине айланып кетпөө.
Кадыр Маликов,
«Дин, укук жана саясат» көз карандысыз аналитикалык борборунун директору.
(P.S. Макала автордун Фейсбуктагы барагынан алынды жана редакциянын көз карашын билдирбейт)