АКШнын экс-президенти Жо Байдендин улуттук коопсуздук боюнча мурдагы кеңешчиси Жейк Салливан Иран багынып бербей турганын жана аскердик күч көйгөйдү чечүүнүн жолу эмес экенин баса белгиледи.
Pars Today агенттигинин маалыматына караганда, АКШнын улуттук коопсуздук боюнча мурдагы кеңешчиси Жейк Салливан Вашингтондун Иран Ислам Республикасына каршы жүргүзгөн согушуна жана Тегеранга карата экономикалык басымына байланыштуу билдирүүсүндө төмөнкүлөрдү белгилеген:
«Иран багынып бербейт. Учурдагы абалды өзгөртпөй сактап туруу АКШ үчүн кымбатка түшөт жана ошол эле учурда кырдаалдын туруксуз бойдон калышына алып келет».
Карнеги атындагы Эл аралык тынчтык фондусуна берген маегинде Салливан узак мөөнөттүү саясий натыйжага жетүүдө аскердик күчтүн мүмкүнчүлүктөрү чектелүү экенин жана Батыш Азиядагы жаңжалдарды токтотуу үчүн дипломатиялык каналдарды колдонуу зарылдыгын баса белгиледи.
Иран менен болгон жаңжалды баалап жатып, ал Тегеран менен Вашингтондун ортосундагы пикир келишпестиктерди чечүү үчүн аскердик күчтүн өзү жетишсиз экенин, саясий натыйжага жетүү үчүн сүйлөшүүлөр жана дипломатия зарыл экенин билдирди.
Салливан Ирандын мунай экспортунун абалына жана АКШнын аны чектөө аракеттерине да токтолду. Анын айтымында, Ирандын мунай экспортун гана кысымга алуу жаңжалдын негизги көйгөйүн чече албайт.
Ошондой эле ал АКШнын аскердик мүмкүнчүлүктөрү чектелүү экенин белгилеп, бул жагдай Вашингтондун бир эле учурда бир нече эл аралык кризисти башкаруу жөндөмүнө шек келтирерин айтты.
Жейк Салливандын билдирүүлөрүн жөн гана пропагандалык билдирүү же тактикалык позиция катары кароого болбойт. Ал Иран багынып бербей турганын, аскердик күчтүн өзү жетишсиз экенин, мунай экспортун чектөө негизги көйгөйдү чечпей турганын жана жаңжалды токтотуу үчүн Вашингтон дипломатиялык жолго кайтышы керектигин ачык айтып жатат.
Чындыгында, бул сөздөр Американын Иранга карата аскердик күчүн колдонуунун чектелүү экенин стратегиялык деңгээлде моюнга алуу болуп саналат.
Акыркы жыйырма жылдагы тажрыйба көрсөткөндөй, Ооганстан менен Иракты оккупациялоодон тартып, кеңири масштабдагы санкцияларга, Ирандын жогорку даражалуу аскер башчыларын жана чиновниктерин өлтүрүүгө, ошондой эле аскердик күч колдонуу коркунучтарына чейин жасалган аракеттердин бири да Ирандын жүрүм-турумун түп-тамырынан өзгөртүүгө же аны багындырууга алып келген жок.
Иран өзүнүн стратегиялык тереңдигине, татаал географиялык жайгашуусуна, ракеталык жана учкучсуз учуучу аппараттар жаатындагы мүмкүнчүлүктөрүнө, аймактык союздаштарынын тармагына, экономикалык туруктуулугуна жана улуттук ресурстарына таянуу менен АКШ үчүн ар кандай аскердик аракеттердин баасын жогорулатты.
Ошондуктан Салливан аскердик күчтүн чектөөлөрү жөнүндө сөз кылганда, чындыгында, сокку урууга мүмкүн болгону менен, баш ийдирүү оңой эмес өлкөгө каршы күч колдонууда Американын мүмкүнчүлүктөрүнүн чегин айтып жатат.
Американын аскердик күчү, албетте, кыйратуучу мүнөзгө ээ. Ал инфраструктураны талкалап, экономикага басым жасап, жогорку даражалуу чиновниктердин өмүрүнө коркунуч келтире алат. Бирок ал узак мөөнөттүү саясий натыйжага өз алдынча жетише албайт. Анткени саясий натыйжага экинчи тараптын макулдугусуз жана кризистен кийинки макулдашууларсыз жетүү мүмкүн эмес.
Америка Ооганстан менен Ирактын мисалында тез арада жетишилген аскердик жеңиш мамлекет курууга жана туруктуу бейпилдикти орнотууга алып келбей турганын түшүндү.
Иранга келгенде, анын аймагын басып алуу, оккупациялоо же бийлик режимин өзгөртүү аракеттери өтө чоң чыгымдарды талап кылып гана тим болбостон, бүтүндөй аймакты башаламандыкка кептеши мүмкүн.
Ошондуктан аскердик вариант саясий чечимге караганда басым көрсөтүү жана кармап туруу куралы катары көбүрөөк кызмат кылат.
Бул жагынан алганда, Салливан саясий натыйжага жетүү үчүн сүйлөшүүлөр жана дипломатия зарыл экенин туура белгилейт. Башкача айтканда, Вашингтон диалогсуз, өз ара кепилдиктерсиз жана аймактык коопсуздуктун алкактарысыз кризис улана берерин моюнга алышы керек.
Ирандын мунай экспортуна басым жасоонун чектелүү натыйжалары
Салливандын сөзүнүн дагы бир бөлүгү Ирандын мунай экспортуна арналган.
Көп жылдар бою АКШ санкциялар аркылуу Ирандын мунай экспортун чектөөгө жана Тегеранды жашоо үчүн маанилүү киреше булактарынан ажыратууга аракет кылып келди. Бул басым олуттуу зыян келтиргени менен, Иранды тизе бүктүрө алган жок.
Иран альтернативдүү жеткирүү жолдорун кеңейтип, аймактык сооданы өнүктүрүп, санкцияларды кыйгап өтүү механизмдерин колдонуп, Батыштан тышкаркы мамлекеттер менен кызматташтыкты жолго койду.
Башкача айтканда, максималдуу экономикалык басым адамдык жана аймактык чыгымдарга алып келген кыйратуучу кырдаалды жаратты, бирок АКШ көздөгөн саясий натыйжага жеткирген жок.
Салливан мунай экспортун гана чектөө негизги көйгөйдү чечпей турганын белгилөө менен санкциялар дипломатияны алмаштыра албасын кыйыр түрдө моюнга алууда.
Эгер максат жаңжалды токтотуу болсо, анда стимулдарды, кепилдиктерди жана өз ара чектөөлөрдү камтыган чаралардын комплексин карап чыгуу зарыл.
АКШнын бир нече эл аралык кризисти бир убакта башкаруу мүмкүнчүлүгүнүн чектелиши
Дагы бир маанилүү жагдай — АКШнын аскердик күчүн бир эле учурда бир нече эл аралык кризисти башкарууга жумшоодогу чектөөлөрү.
Бүгүн Вашингтон Кытай менен атаандаштыкка, Украинадагы согушка, Газадагы кризиске, Кызыл деңиздеги чыңалууга, Тайвань маселесине жана бир катар аймактардагы туруксуздукка бир убакта тартылган.
Мындай шартта ресурстардын ар кайсы багыттарга бөлүнүшү Американын Иранга көңүлүн толук буруу мүмкүнчүлүгүн азайтат.
Эгер Ирандагы кризис кеңири масштабдагы согушка айланып кетсе, Америка башка аймактардан аскерлерин которууга, каржылык жана адамдык жоготууларды тартууга, ошондой эле өзүнүн аскердик базаларына жана кызыкчылыктарына кол салуу коркунучуна туш болууга аргасыз болот.
Акыркы жылдардагы тажрыйба көрсөткөндөй, чектелген согуштун өзү да бир катар жаңы кризистерди жаратышы мүмкүн.
Ошондуктан учурдагы абалды сактап туруу Ирандагы туруксуздукту гана күчөтпөстөн, Америка үчүн да оор, кыйратуучу жана стратегиялык чыгымдарды алып келет.
Вашингтон үчүн стратегиялык сабак
Салливандын билдирүүлөрү АКШ президенти Дональд Трамп үчүн жагымсыз чындыкты моюнга алуу катары көрүнөт: АКШнын Иранга каршы аскердик күчү өз чегине жетти жана каалаган саясий натыйжага өз алдынча жетише албайт.
Бул Вашингтондун туруктуу тартипти калыптандырууда аскердик күчтү саясий натыйжага айландыруу мүмкүнчүлүгүнүн чектелүү экенин билдирет.
Эгер Вашингтон жаңжалды токтотууну кааласа, ал жалаң коркутуу жана басым көрсөтүү риторикасынан алыстап, олуттуу, көп тараптуу жана конкреттүү натыйжага багытталган дипломатияга өтүшү керек.
Болбосо чыңалуунун, санкциялардын жана коркутуулардын айлампасы улана берет. Акырында Вашингтон аймакты жеңилген тарап катары таштап кетүүгө аргасыз болушу мүмкүн.