Азербайжанда хижаб кийүүгө коюлган чектөөлөргө каршы нааразылык акцияларынын акыркы толкуну Министрлер Кабинетинин мектеп формасына байланыштуу жаңы токтому кабыл алынгандан кийин башталды. Бул окуя өлкөнүн ичиндеги нааразылыктардын жана башаламандыкка алып келиши мүмкүн болгон стихиялуу кыймылдардын алгачкы очогуна айланды.
Жалилабад районундагы № 9 мектептин жетекчилиги хижаб кийген кыздарды сабакка киргизбей койгондон кийин алгачкы нааразылык белгилери байкалып, акциялар тез арада Баку баштаган башка шаарларга да жайылды. Андан соң Азербайжандын бийлик өкүлдөрү 2026-жылдын 21-сентябрында Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан кабыл алынган, «жалпы билим берүүнүн светтик принцибине» каршы келген ар кандай кийимдерге тыюу салган токтомду жактап чыгышты. Алар бул чечим өлкөнүн светтик Конституциясына шайкеш келерин билдиришти.
Токтомдун текстинде «хижабга тыюу салуу» деген сөз түздөн-түз колдонулбаса да, анда расмий мектеп формасына туура келбеген бардык кийимдерге уруксат берилбей турганы белгиленген. Бул сөз айкашынын мааниси иш жүзүндө «хижабга тыюу салуу» менен барабар.
Бул жагдайга байланыштуу төмөнкү маселелерге көңүл буруу маанилүү:
1. Азербайжанда хижабга тыюу салууга каршы элдик нааразылык акциялары толугу менен стихиялуу түрдө уюшулуп, жарандардын негизги укуктарынын бузулушуна карата табигый реакция болду. Бул окуяга хижаб кийбеген мугалимдер менен окуучулар да катышып, мектептен чыгарылган кыздарга тилектештигин билдиришти. Алар жүрүштөргө, иш таштоолорго жана сабактарга бойкот жарыялоого катышып, коомдук тилектештиктин өзүнөн-өзү жаралган үлгүсүн көрсөтүштү.
Азербайжандын ичиндеги диний коомчулук жана исламчыл активисттер да Билим берүү министрлигинин хижабга каршы токтомун Конституциянын, ишеним эркиндигинин жана билим алуу укугунун ачык бузулушу катары баалашты.
Ошол эле учурда Азербайжандын бийлигине жакын адамдар жана маалымат каражаттары бул стихиялуу кыймылды Түркия менен Ирандын идеологиялык кийлигишүүсү катары көрсөтүүгө аракет кылып жатышат. Муну менен алар хижабды жактагандарды куугунтуктоого шылтоо түзүүнү көздөшүүдө. Бирок бул маселеге Иран менен Түркия кийлигишкенин көрсөткөн эч кандай белгилер жок. Нааразылыктардын жана башаламандыктардын негизги себеби — Азербайжандын Билим берүү министрлиги кабыл алган хижабга каршы токтом.
2. Израилдик маалымат каражаттарынын, ошондой эле Израилге ыктаган расмий өкүлдөр менен медиалардын Түркияны жана Иранды Азербайжандын ички иштерине кийлигишип, нааразылык акцияларынын катышуучуларын тукурууда деп айыптоого жасаган аракеттери Тель-Авивдин Бакунун эки маанилүү коңшусу менен болгон мамилесин бузууга багытталган саясатын көрсөтөт. Мындай аракеттер Азербайжан элинин хижабга тыюу салууга каршы стихиялуу кыймылынын маанисин да жокко чыгарууга багытталган деп бааланат.
Көптөгөн саясий жана медиа эксперттердин пикиринде, Израиль бул кырдаалдын артында турган тарап же жок дегенде андан негизги пайда көрүүчү күч болуп саналат. Анткени Бакунун Анкара жана Тегеран менен достук мамиледе болушу Израилди дайыма тынчсыздандырып келген.
Израилге ыктаган маалымат каражаттары Азербайжандагы исламга каршы позицияларды атайылап баса белгилөө аркылуу Бакуну Түркия менен Ирандын коомдук пикиринин алдында карама-каршы тарапка коюуну жана Азербайжандын мусулман коңшулары менен болгон аймактык байланыштарын алсыратууну көздөп жатышат.
Айрымдар Израилдин мындай мамилесин Азербайжан Республикасын толугу менен динден алыстаган, Тель-Авивдин Түштүк Кавказдагы стратегиялык кызыкчылыктарына шайкеш келген иденттүүлүккө багыттоо боюнча кеңири сценарийдин бир бөлүгү катары да карашат.
3. Мектептерде хижабга тыюу салган токтомго каршы элдик кыймыл эч кандай тышкы кийлигишүүсүз, толугу менен стихиялуу түрдө пайда болгонуна шек жок. Бул өлкөдөгү исламчыл күчтөр да мусулман мамлекеттеринин моралдык колдоосун кубаттоо менен бирге, окуяга тышкы кийлигишүү болгон деген пикирди күчөтүүгө багытталган ар кандай аракеттерге каршы чыгышууда. Бул жагдай мусулман саясий партиялары менен топторунун саясий жактан жетилгендигин көрсөтөт.
Экинчи жагынан, Азербайжан Республикасынын светтик Конституциясында ар кандай диндердин, анын ичинде ислам дининин өкүлдөрүнүн сыйынуу эркиндиги алардын жарандык укугу катары таанылган.
Ушуга байланыштуу акыл-эстүү чечим — өлкөнүн бийлиги Конституциянын жоболорун аткарып, Адам укуктарынын жалпы декларациясынын принциптерин сактап жана Ислам кызматташтык уюмунун талаптарын ишке ашырышы керек. Ошондой эле ислам дининин негизги жана талашсыз өкүмдөрүнүн бири болгон хижаб маселесине каршы чыкпастан, мындан ары да өз элине каршы туруудан алыс болушу зарыл.
Автор: Мохсен Пак-Аин