2026-жылдын 15-августунда Талибан Ооганстандагы бийлигинин беш жылдыгын белгиледи. Бул убакыт аралыгында Борбор Азия өлкөлөрүнүн жаңы ооган режими менен болгон мамилеси саясий кабыл албоодон практикалык экономикалык кызматташтыкка чейин өзгөрдү. Борбор Азия өлкөлөрү ооган багытында кандай негизги сабактарды алышканы тууралуу Kazinform агенттигинин Душанбедеги өз кабарчысынын материалында баяндалат.
Тажикстандык саясат таануучу Шерали Ризоён белгилегендей, 2026-жылдын июль–август айлары Ооганстандагы Талибан бийлиги үчүн олуттуу сыноо болду. Бул топтун аскердик-саясий каршылаштары алгачкы жолу белгилүү бир убакытка Бадахшандын айрым аймактарын басып алып, көзөмөлдөөгө жетишти. Бул талиб администрациясы өзүнүн чектөөлөрүнөн улам туш болуп жаткан көйгөйлөрдүн бар экенин көрсөтүп, келечекте аларды чечүүнүн жолдорун табууга туура келерин айгинелейт.
— Талибандын бийликке экинчи жолу келиши жана андан кийинки дүйнөлүк окуялар, геосаясий чыр-чатактар, АКШнын Кытайды ооздуктоо аракети, Трамп администрациясынын соода согуштары, Жакынкы Чыгыштагы туруксуз кырдаал Борбор Азияда Ооганстанды кабыл алуу мамилесинин өзгөрүшүнө өбөлгө түздү, — деди эксперт.
Талибандын Ооганстандагы беш жылдык башкаруу тажрыйбасын талдап, эксперт төмөнкү негизги жагдайларды белгиледи.
Биринчиден, республиканын кулашы жана талибдердин бийликке келиши бул өлкөнүн өнүгүүсүндөгү артыкчылыктардын өзгөрүүсүз калганын көрсөттү. Талибдер TAPI, CASA-1000, Транс-Ооган темир жолу сыяктуу мурда башталган инфраструктуралык долбоорлорду улантуу менен гана чектелбестен, мурда пландаштырылган долбоорлорду, анын ичинде Куштепа каналын ишке ашыра баштап, жаңы транспорттук-транзиттик долбоорлорду да демилгелешти.
Экинчиден, талибдер тышкы саясатта Ооганстанды бейтарап өлкө катары жана Борбордук, Чыгыш, Түштүк Азия менен Жакынкы Чыгыштын ортосунда жайгашкан географиялык мейкиндик катары аныктоо боюнча мурунку бийликтердин дээрлик баары колдонгон көз караштарды улантып жатышат. Ооганстандын ар түрдүү геосаясий аймактардын ортосунда жайгашуусу өлкө аркылуу өз ара байланыштарды өнүктүрүү маселесин өзгөчө маанилүү кылат. Бул талибдердин тышкы саясий мамилесинен даана көрүнүп турат.
Үчүнчүдөн, Ооганстандын мурунку бардык өкмөттөрү үчүн Пакистан менен кызматташуу жана бул өлкөгө болгон мамиле өзгөчө маселе бойдон калган, анткени эки мамлекет тең өз көйгөйлөрү үчүн бири-бирин айыптап келишкен. 2021-жылдын августунда Талибандын Кабулда бийликке келүүсүнүн негизги пайда көрүүчүсү Исламабад болот деген пикир жаралган. Анткени Пакистан Талибанды аскердик-саясий жана диний кыймыл катары калыптандырууга чоң салым кошуп, алардын бийликке эки жолу келишине көмөктөшкөн. Кийинчерээк талибдер Пакистандан алыстай баштап, бүгүн бул өлкөгө карата республиканын мезгилиндеги көз караштарга окшош риториканы колдонуп жатышат.
— Талибандын Ооганстанда бийликке келиши Борбор Азия мамлекеттери үчүн чоң шок болуп, аймактык коопсуздук архитектурасын кайра форматтады, коркунучтар менен чакырыктарды кабыл алуу тууралуу мурдагы түшүнүктөрдүн актуалдуулугун төмөндөтүп, жаңы мүмкүнчүлүктөрдүн пайда болушуна шарт түздү, — деди Шерали Ризоён.
Анын пикиринде, акыркы беш жылда аймак өлкөлөрү ар кандай деңгээлде мурда жабык болуп келген Түштүк багытын «ачууга» киришти. Бүгүн Борбор Азия мамлекеттери Ооганстандын аймагы аркылуу Пакистан жана Иран тарапка өтүүчү өздөрүнүн транспорттук-транзиттик долбоорлорун демилгелеп, соода жолдорун диверсификациялоого аракеттенүүдө. Эгер бул инфраструктуралык долбоорлор ишке ашса, аймак өлкөлөрү коңшу мейкиндиктер менен болгон мамилелеринде тең салмактуулукту түзө алышат.
Эксперт Талибандын беш жылдык башкаруу тажрыйбасы Борбор Азия үчүн эки маанилүү сабакты жаратканын белгиледи.
Ооганстан боюнча өзүнүн күн тартибине ээ болуунун мааниси
Аймак өлкөлөрү тигил же бул формада Ооганстан боюнча өздөрүнүн күн тартибин түзүп, өзгөрүү этабынан өтүштү. Ар бир өлкө инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн пайда болгон мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланууга аракеттенүүдө.
Бул жаатта өз ара кызыкчылык бар: аймак өлкөлөрү Ооганстан аркылуу Пакистан же Иран тарапка чыгып, деңиз жолдоруна жетүүнү каалашат, ал эми Кабул тышкы соодада башка коңшуларына болгон көз карандылыкты азайтууга кызыкдар.
2025-жылдын октябрынан тартып Пакистан менен чек аралардын жабылышы жана Ооганстандын соодасынын Иранга жана түндүк багытка бурулушу мындай диверсификациянын канчалык маанилүү экенин көрсөттү.
Ооганстанды өз алдынча кабыл алуунун мааниси
Ооганстандагы «туруктуу туруксуздук» Борбор Азияда бул өлкөгө коопсуздукка багытталган көз караштын калыптанышына таасир этти. Талибандын бийликке экинчи жолу келиши жаңы түшүнүктөр жана баяндар менен коштолду, бүгүн болсо экономикалык багытка негизделген мамиле үстөмдүк кылып жатат.
Ушуга байланыштуу азыр Ооганстан тууралуу сөз кылганда коопсуздукка байланышкан чакырыктар жана коркунучтар жөнүндө талкуулоо анча «популярдуу» эмес. Бирок Ооганстанды коопсуздук көз карашынан кабыл алуудан баш тартуу же анын маанисин азайтуу учурдагы коркунучтар менен чакырыктар жок болуп кетти дегенди билдирбейт. Ошондуктан келечектеги мүмкүн болгон пайдалар менен азыркы реалдуулуктун ортосунда тең салмактуулук зарыл.
— Белгилей кетүүчү нерсе, Ооганстан — бийликтин мүнөзүнө карабастан калыптанган негизги көз караштар ырааттуу түрдө сакталып келген өзгөчө өлкө, ошондой эле алдын ала болжолдоо кыйын болгон ар кандай окуялар болушу мүмкүн болгон мейкиндик. Ошондуктан Ооганстанга коңшу өлкө катары багыт алуу жана экономикалык прагматизмди алдыга жылдыруу Борбор Азия мамлекеттеринин узак мөөнөттүү кызыкчылыктарына жооп берет, — деп жыйынтыктады Шерали Ризоён.
Буга чейин Шерали Ризоён Казакстан Борбор Азиядагы жаңылануунун борбору экенин билдирген.
Ал эми Ооганстанга көмөк көрсөтүү боюнча БУУнун миссиясынын башчысы Роза Отунбаева Казакстандын бул өлкөгө байланыштуу демилгелери тууралуу өз пикирин билдирген.